YAPILMASI PLANLANAN, BODRUM İÇME SUYU BARAJI 

MİLAS KAYADERESİ ÇAYI ÜZERİNE YAPILMASI PLANLANAN BODRUM İÇME SUYU BARAJI 

 

1. EŞREF ATABEY

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji Uzmanı / Yazar

 

Bodrum’a su temin için derelere yeni barajlar yaparak, geri dönülemez başka sorunların doğmasına yol açmak yerine, Bodrum Yarımadası nüfus baskısının azaltılması, su tasarrufu yapma, binaların yağmur suyu hasadına göre planlanması ve mevcut binaların buna göre restore edilmesi, su kayıp-kaçakların önlenmesi, devamlılığı olan bir kaynaktan su temini gibi daha kalıcı çözümler aranmalıdır.

Milas Kayaderesi üzerine yapılması planlanan Bodrum Barajının beslenmesi daha çok yüzeysel akışla olacaktır. Kaynak beslemesi olmayacağından bu durum risk oluşturmaktadır. Kayaderesinde en yüksek akımlar, yörede yağışların olduğu Ocak-Şubat, en düşük akımlar ise Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül ve Ekim aylarındadır. Bodrum’da su ihtiyacı daha çok nüfus baskısının olduğu yaz aylarında olmaktadır. Raporda, Ekim-Haziran-Temmuz-Ağustos-Eylül aylarında gelen akımın tamamı can suyu olarak Kayaderesi Çayına bırakılacağı belirtilmektedir. Zaten mevcut su da buharlaşma ile azalacağından ve dolayısıyla Bodrum’a bu barajdan su temini olmayacağından, bu durumda barajın yapılmasının bir önemi de kalmayacaktır. 

 

DSİ 21. Bölge Müdürlüğü. ‘’Bodrum İçme suyu Barajı ve Malzeme Ocakları, Kırma-Eleme, Yıkama-Eleme Tesisi ve Beton Santralı Projesi’’, Muğla Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü WEB sayfası ÇED duyurular kısmında 03.01.2022 tarihinde ilan edilmiştir.

Projeyle ilgili değerlendirmelerimi yedi başlık altında yapacağım. Önce Proje Tanıtım Dosyasındaki tespitler ve değerlendirmelerimi maddeler halinde yaptıktan sonra, Bodrum su ihtiyacı ve Bodrum içme suyu barajı, daha sonra barajın çevre, orman, yer altı suyuna,  tarım alanlarına etkilerinden, proje alanının jeolojisi, depremselliği ve hidrojeolojisinden, en sonunda da diğer değerlendirmelerimi yapacağım. 

 

TESPİTLER VE DEĞERLENDİRMELER

 

1- Muğla Milas, Bodrum ve Yatağan ilçesi sınırları içerisinde Bodrum Yarımadası’nın içme suyu temini amacıyla Milas ilçesi Kayaderesi Mahallesi güney batısında Kayaderesi Çayı üzerinde göl suyu seviyesi 411 m kotlu, 50 yıl ömürlü olacağı belirtilen baraj planlanmıştır. 

2- Proje için ‘’ÇED Olumlu’’ kararı verilmiş ve 03.01.2022 tarihinde ilan edilmiştir.

3-Bodrum Barajı ile yılda 13,17 hm³ suyun Bodrum Yarımadasına içme ve kullanma

suyu olarak verilmesi öngörülmüştür.

4- Barajının aktif depolama hacmi 76,67 hm3, maksimum depolama hacmi 85,42 hm3’tür.

5-Bodrum barajında depolanan sular 33.913 m’lik İsale Hattı ile mevcut Güvercinlik Arıtma Tesisinin yanında inşa edilecek olan yeni Arıtma Tesisine cazibeli olarak iletilecektir.

6- Bodrum Barajının inşası aşamasında ihtiyaç duyulan malzemenin temini amacıyla 3 adet Kireçtaşı Ocağı ve 1 adet Kum-Çakıl Ocağı işletilmesi planlanmaktadır. 

Kireçtaşı ocakları 35,33 ha, 23,17 ha ve 28,06 ha olmak üzere toplam 86,56 ha ve kum-çakıl ocağı ise 4,57 ha alan kaplamaktadır. Ocak alanındaki orman alanı ile ilgili olarak Orman Bölge Müdürlüğünden izin alınacağı belirtilmiştir. 

Ancak bu izin dosyada görülmemektedir.

    7- Bodrum Barajı ve ünitelerinin 5 yılda inşasının tamamlanması, inşaat faaliyetleri sırasında 250 kişinin, işletme aşamasında ise 5 kişinin istihdam edilmesi planlanmıştır.

8- Kırma-Eleme Tesisi kapasitesi 500.000 ton/yıl,  Yıkama-Eleme Tesisi 85.050 ton/yıl olacaktır.

9- Bodrum barajı ve yardımcı ünite alanlarında 278.495 m2 alanda toplam 676.724 m3 kazı yapılacaktır. 15 cm bitkisel toprak alınacağı, kazıların 41.774 m3’nün bitkisel toprak olacağı öngörülmüştür.

10- Yıllık patlatma sayısı=6.122/102=60,02≈60 adettir. 

11- Aylık Patlatma Sayısı Günde=60/12=5 patlatma. Ocaklarda yapılacak üretim sırasında aylık 5 adet patlatma yapılması planlanmaktadır. Ocaklarda bir atımda 102 delik delinecek, her bir deliğe toplam 42,90 kg patlayıcı (ANFO+dinamit) konulacak, yılda 60 patlatma yapılacaktır.

12- Projenin Toplam Patlayıcı Madde Miktarları

ANFO: 256.428 kg/yıl

Dinamit: 6.120 kg/yıl

Elektriksiz Kapsül: 12.240 adet/yıl

Elektrikli Kapsül: 60 adet/yıl

Sıralar Arası Gecikme Kapsülü: 180 adet/yıl planlanmıştır.

13-Proje alanı hazine alanları, tescil harici alan, mera, tarla vasfında özel mülkiyet alanları ve orman arazilerinden meydana gelmektedir. Bunların kapladığı alan 4.307.749 m2 ‘dir.

14- Bodrum Baraj gölü alanında gövde ile birlikte 320.000 m2 (32 ha) tarım arazisi kalmaktadır. Baraj gölü altında kalan tarım arazilerinin 135.000 m2’si (%42,2’si) kuru tarım, 185.000 m2’si (%57,8’i) sulu tarım arazisi olduğu tespit edilmiştir. 

15- İletim hattı güzergahının yaklaşık 100.000 m2 (10 ha) tarım arazisi kalmaktadır. Bunun 55.000 m2’si (%55’i) kuru tarım, 45.000 m2’si (%45 i) sulu tarım arazisidir.

16- Proje kapsamında kullanılacak 420.000 m2 tarım arazisinin %45’i (190.000 m2) kuru tarım arazisi, geri kalan %55’i (230.000 m2) sulu tarım arazisidir. Bunun için Muğla İl Tarım ve Orman Müdürlüğüne müracaat edilerek tarım dışı kullanım izni alınacağı belirtilmiştir. Dosyada bu izin görülmemiştir.

17- Kırma eleme tesisinde 1.667 ton/gün x 3 litre/ton=5.001 litre/gün (5 m3/gün) su kullanılacaktır.

Yıkama işleminde 283,5 ton/gün x 1 m3/ton =283,5 m3/gün su,

Beton santralinde 150 m3/gün su kullanılacaktır.

18- Barajın işletme aşamasında barajdan Kayaderesi Çayına Ekim-Haziran-Temmuz- Ağustos-Eylül aylarında gelen akımın tamamı, Aralık ayında 0,123 m3/sn, Ocak ayında 0,214 m3/sn, Şubat ayında 0,309 m3/sn, Mart ayında 0,178 m3/sn, Nisan ayında 0,085 m3/sn, Mayıs ayında 0,06 m3/sn can suyu bırakılacağı belirtilmektedir.

19- Baraj projesi kapsamında kalan alanlardaki ağaçların Kızılçam ve Ardıç olduğu ve Proje alanında 341,5 ha orman alanı kullanılacağı belirtilmektedir.

20- Kayaderesi Mahallesine ait 1 hane ve Bencik Çamlıca mahallesine ait ise 21 hane olmak üzere toplam 22 hane, Baraj gölü altında kalacaktır.

21- Yatırım Bedeli 563.972.889 TL

22- Tarımsal Net Gelir Kaybı 1.105.814 TL 

23- Yıllık İçme suyu Geliri 48.601.405 TL 

24- Yıllık Toplam Gider 37.008.583 TL

25- Gelirlerin Bugünkü Değeri 766.451.678 TL

26- Giderlerin Bugünkü Değeri 576.046.205 TL hesaplanmıştır.

27- Yapılan ‘’Halkın katılımı’’ toplantısında, 

– Proje kapsamında ağaç kesimlerinden dolayı temiz havanın yok olacağı,

– Bölgede yapılan arıcılık faaliyetlerinin biteceği,

– Baraj yapılmasıyla hayvan otlaklarının büyük bir kısmın sular altında kalacağı ve bu nedenle hayvancılık faaliyetlerinin biteceği,

– Bölgede Termik santrallerden kaynaklı tarım ve hayvancılıkta verim düşüşleri

olduğu ve bu proje ile tarım ve hayvancılığın,

– Bölge halkının ekonomik geçim kaynaklarının yok edileceği,

– İklim değişikliği ve özellikle nemin artması bağlı olarak tarımsal ürünlerde verim kaybı olacağı,

– Baraj yapıldıktan sonra yer altı su seviyesinin düşeceği, derelerin kuruyacağı gerekçeleriyle yöre halkının Bodrum Barajı’nın bölgede yapılmasını istemedikleri belirtilmektedir. 

28- Yöre halkının önerileri ise,

-Baraj yerine su sarnıçlarının yapılması,

-Termik Santrallerin kapatılması ve böylece santralin tükettiği suyun içme suyunda kullanılması,

-Bodrum ilçesinde çarpık yapılaşma durdurulursa Bodrum’un ilave su ihtiyacının olmayacağı şeklinde ifade edilmiştir.

 

BODRUM SU İHTİYACI VE BODRUM İÇME SUYU BARAJI 

 

Bodrum Yarımadası içme kullanma suyu ihtiyacı, Mumcular ve Geyik Barajı, Bodrum, Karaova ve Çamköy yer altı suyu kaynaklarından sağlanmaktadır.

Çamköy YAS kaynaklarında 4,72 hm3, 

Karaova YAS kaynaklarından 2,80 hm³, 

Bodrum Yarımadası YAS kaynaklarında 5,00 hm3, 

Geyik Barajından 5,00 hm3

Mumcular barajından 5,00 hm3 olmak üzere toplam 22,52 hm3 içme suyuna su

verilmektedir.

Bodrum’un içme suyu ihtiyacı:

Mumcular Barajı:    5,00 hm³ (Kemer Arıtmada arıtılmaktadır)

Karaova YAS :     2,80 hm³ (Arıtılmadan verilmektedir)

Geyik Barajı :     5,00 hm³ (Güvercinlik Arıtmada arıtılmaktadır)

Çamköy YAS :     4,72 hm³ (Güvercinlik Arıtmada arıtılmaktadır)

Bodrum Yarımadası YAS :     5,00 hm³ (Arıtılmadan kullanılmaktadır)

 

“Bodrum Barajı İçme suyu Planlama Raporunda” 2065 projeksiyon yılı dikkate alındığında Bodrum Yarımadası’nın içme ve kullanma suyu ihtiyacı 73,35 hm3  hesaplanmıştır. Bodrum ilçesindeki tüm mahallelerin 2065 yılı içme suyu projeksiyonları hazırlanırken DSİ İçme suyu Kriterlerine göre Bitez, Gündoğan, Konacık, Ortakent, Turgutreis ve Yalıkavak gibi nüfusu 5.000 ile 25.000 arasında olan yerleşim yerleri için kişi başı brüt su ihtiyacı 170 litre/kişi/gün değerinden başlayarak, zaman içerisinde artarak 2045 yılında 200 litre/kişi/gün değerine, Göltürkbükü, Gümüşlük ve Yalı gibi nüfusu 5.000 kişiden az olan yerleşim birimlerinde ise kişi başı brüt su ihtiyacı 150 litre/kişi/gün değerinden başlayarak, zaman içerisinde artarak 2045 yılında 170 litre/kişi/gün değerine ulaşacak ve daha sonra sabitleneceği kabul edilmiştir (PTD). 

Maksimum günlük brüt su ihtiyacı; toplam brüt ihtiyacın, pik gün sayısı ile çarpılıp, yıldaki gün sayısına bölünmesi ile hesaplanır. Ancak Bodrum Projesi kapsamında turizm, 2.konut ve günübirlik turizm su ihtiyaçları 5 ay doluluk kabulü ile hesaplanmıştır. 

Bundan dolayı maksimum günlük su ihtiyacı (m3/gün) konut, kamu+ticaret brüt su ihtiyacı 365’e, turizm, 2.konut ve günübirlik turizm su ihtiyaçları 150 güne bölünerek hesaplanmıştır (PTD). 

Proje kapsamında Bodrum Yarımadasında mevcut arıtma tesisinden içme suyu sağlanan yerleşim yerleri için içme suyu temini sağlanacaktır. Bu yerleşim yerleri Bodrum Merkez, Bitez, Konacık, Yalı, Yalıkavak, Turgutreis, Gümüşlük, Göltürkbükü, Gündoğan ve Ortakent Mahallelerini kapsamaktadır.

Planlanan Bodrum Barajı içme suyu maksimum seviyede işletilerek yıllık 13,17 hm³ içme suyu verebilecektir (PTD). 

Yarımadanın toplam içme kullanma suyu ihtiyacı değerlendirildiğinde Bodrum Barajı içme suyu ihtiyacının tamamını karşılayabilecek potansiyele sahip olmamakla birlikte ihtiyacın karşılanmasına katkı sağlayacağı düşünülmektedir. 

    Projenin başlama ve tamamlanma sürelerini dikkate alacak olursak, en az 7-8 yıl gibi uzun bir süre daha bu barajdan Bodrum’a içme suyu verilemeyeceği anlamına gelmektedir. 

Bu gibi geçici önlemler yerine, Bodrum Yarımadası nüfus baskısının azaltılması, kademeli fiyatlandırma, su tasarrufu, binaların yağmur suyu hasadına göre planlanması ve mevcut binaların buna göre restore edilmesi, su kayıp-kaçakların önlenmesi, kalıcı bir kaynaktan su temini gibi daha kalıcı çözüm yoluna gidilmelidir.

 

BODRUM İÇMESUYU BARAJININ, ÇEVRE, ORMAN, SU KAYNAKLARI, TARIMA ETKİLERİ VE KAMU YARARI 

 

Kamu yararı; toplumun refahına, devlet gereksinimlerine cevap veren ve halkın ihtiyaçlarına en iyi şekilde karşılayan bir yapı olarak da ifade edilebilir. Bodrum Barajı projesinde bir taraftan Bodrum Yarımadası’nda yaşayanlara geçici bir süre ki yapılacak barajın ömrü 50 yıl öngörülmüş, ancak bu kadar uzun olmayacaktır, su temin edilirken, diğer taraftan süreklilik gösteren geniş bir alandaki, canlıların yaşamını sağlayan oksijeni üreten orman taş ocaklarıyla yok edilecek, su kaynakları, geçim kaynağı olan tarım alanları, doğa zarar görecektir. Bu işlemde kamu yararını iyi tartmak gerekiyor.

 

Baraj yapıldığında bir bölüm orman ve ekili alanlar, yerleşimler su altında kalacaktır. Mevcut çay, mansap bölgesindeki yer altı suyunu beslemektedir. Baraj yapıldığında yer altı suyunun azalmasına yol açacak, Bodrum mevcut içme suyunu sağlayan Çamköy yer altı suyu kaynaklarının ve tarımsal sulamada kullanılacak suyun azalmasına yol açacaktır. 

Bodrum Barajın inşa edilmesi ile Kayaderesi Çayı mansabında akış rejimi azalacaktır. Baraj mansabında akış rejiminin azalmasına bağlı sucul habitat olumsuz etkilenecektir. Baraj rezervuar alanında kalacak yaklaşık 2.647.105 m2’lik alan göl ekosistemine dönüşecektir. 

Çayın suyu, yılın uzun bir süresinde kurumaktadır. Baraj rezervuarının suyla dolmasının sadece yağmur suyuna bağlama risklidir. Baraj rezervuar alanında orman habitat, yerleşimin, ekili alanların su altında kalması, barajın kısa sürede sedimentle dolacak olması nedeniyle ömrünün kısa olacağı nedenleriyle Barajın kamu yararı tartışılır. Tarımsal kayıptan dolayı bazı kişiler işsiz kalabilecek, göçe zorlanacaktır.

Baraja malzeme sağlayacak olan taş ocakları ormanı, birer su deposu olan yer altı suyu depolarını yok edecek olmasıyla en büyük zararı verecektir. Taş ocağından yayılan tozlar, bitkiler ve meyve ağaçları yapraklarının stomalarını kapatacak, bitki zayıf düşecek ve ölecektir.

Baraja en yakın konut 500 m, 1.taş ocağına 750 m, 2.taş ocağına 260 m, 3.taş ocağına 600 m, kum-çakıl ocağına 90 m, yıkama-eleme tesisine 200 m mesafede oldukları ve patlatmalarla oluşacak şok dalgaları, taş savrulmaları, tozlar ve gürültüsü insan sağlığı bakımından risk oluşturacaktır.

 

Bodrum Barajı rezervuarda kalan Milas ilçesi Kayaderesi Mahallesine bağlı konutların ve Yatağan ilçesi Bencik Çamlı Mahallesine bağlı konutların yeniden yerleşimi yapılması gerekecektir. Eğer şimdiki yerleşim yakınında hazine arazisi bulunmaması halinde yeniden yerleşim alanlarını kamulaştırma yoluna gidilecektir. 

Projenin sosyo-ekonomik yapıya en büyük etkisi proje ünitelerin inşa edileceği alanlarda kalan taşınmazların elden çıkarılmasına bağlı olarak yapılacak olan kamulaştırma hizmetleridir. Proje kapsamında ünitelerin inşa edileceği alanda kalan taşınmazlar konut ve tarım arazisidir. Proje kapsamında tarım alanlarının elden çıkarılmasına bağlı olarak yöre halkının gelir kaynaklarından olan tarım arazileri daralacaktır. Tarım arazilerin daralmasını bağlı olarak tarımsal gelir oranlarında da bir azalma görülecektir.

‘’Bazı durumlarda çiftçi şartlarında yapılan sulu tarım, suyun alınması ile kuru tarım tarzına dönüşecektir, bu durumda çiftçiye bir tazminatın ödenmesi gerekecektir’’ denilmiş.

Üzerine baraj kurulan Kayaderesi Çayı, akıntıyla su havzasına besin ve mineralleri taşıyamaz hale gelecek, bu da daha çok erozyon, yağmur suyunun daha çok emilimi, daha çok tatlı su kaybına neden olarak çölleşme, kuraklık sorununu arttıracaktır. 

Suyun toprağa yayılışı ve süzülüşü engellenecek, mevcut dere suyunu kullanan tarım alanları susuz kalacaktır. 

Baraj gölünde zamanla biyolojik oksijen ihtiyacı yeterince olmazsa su kokuşmaya başlar. Bodrum Barajında Kayaderesi su akımı yaz aylarında kesileceğinden, göl suyu sirkülasyonu olmayacak, durgun su kütlesinde oksijensizlikten ötrofikasyon ve alg patlamaları olacaktır. Bunu temizlemek ek bir harcama getirecektir.

Aşırı yağışlarda barajların set gerisi kısa sürede sedimentle/çamurla dolar, 50 yıl ömür biçilen baraj daha kısa sürede işlevini yitirebilir. 

Çamurla dolan göl tabanında metan gazı oluşmaya başlar. 

Fazla yağışlarda baraj yıkılabilir.

Barajlarda suyun buharlaşması yedi kat fazla olur. Bodrum Barajı sıcak ve nispeten kurak bir iklim kuşağında olduğundan, özellikle yazı aylarında buharlaşmayla baraj gölü suyu azalacaktır.

Barajdaki su kütleleri yazın ısıyı soğurup, kışın ısıyı salarak, yörenin iklimini  değiştirir; nemini arttırır; ekolojik dengeyi bozar. Bu barajda da bunun etkisi görülecektir.

Toprağın (arazilerin) nemlilik oranı düşer.

Çamköy Mevkii’ndeki kuyuların suyu azalır ya da kurur.

Deredeki balıkların üreme yolu, geçişleri engellenir. Balık ve sucul canlı türü yok olur.

Suyun kalitesi düşer.

Barajın olumsuz etkileri yanında, Bodrum’un su ihtiyacının ancak 13 hm3/yıl gibi düşük bir miktarını ve bu miktarı da uzun yıllar sonra karşılayacak olması, bırakılacak olan can suyunun çaydaki canlı yaşamını devam ettiremeyeceği, kümülatif değerlendirmenin yapılmadığı ve barajın zararlarına bakılacak olursa, bu barajın çözümün değil, sorunun bir parçası olduğunu söyleyebiliriz. 

 

Bu şekilde derelere, her ihtiyaç olduğunda içme suyu amaçlı barajlar yapılmaya devam edildiğinde, Bodrum-Milas Bölgesinde bentlerle tıkanmış, bent gerisi sedimentlerle dolmuş dereleri görebiliriz. Bu türlü geçici çözümler zaman ve para kaybına yol açacak, daha fazla doğa tahrip edilecek, tarım alanları, ormanlar, su kaynakları zarar görecektir. Kalıcı çözümler bulunmalıdır.

 

JEOLOJİSİ

 

Vadi tabanı, göl alanı metamorfik kayaçlardan 385-260 milyon yıl arası yaşlı şist, fillat, mercek şekilli mermer ve kuvasşist, mikaşist, kalkşist, vadiyi çevreleyen yamaçlar ve sırtlar 228-161 milyon yıl arası yaşlı karstik erime boşluklu, çörtlü kireçtaşı, dolomitik kireçtaşı litolojisidir.

 

DEPREMSELLİK

 

Proje raporunda proje alanı depremselliğinden ayrıntılı olarak söz edilmemiştir. Sadece Türkiye Deprem Bölgeleri haritası verilerek kısa bir açıklama yapılmıştır. Bent yeri ve su tutma havzasının mikrotektoniği hakkında bilgi yer almamaktadır.

Baraj bölgesi en riskli deprem bölgesindedir. Baraj bendi 6.5-7 büyüklüğünde deprem üretebilecek olan, Karaova-Milas aktif fayın tam üzerinde, 6.5-7 büyüklüğünde deprem üretebilecek olan ve yıllardan bu yana enerjisi biriken Gökova-Ören fayına yakındır. 

Karaova-Milas Fayı:  25 km’lik Karakuyu segmenti 6.73 büyüklüğünde,14 km’lik Beçin segmenti ise 6.5 büyüklüğünde deprem üretebileceği belirtilmektedir (Sözbilir vd, 2017).

Gökova-Ören Fayı: 21 Temmuz 2017 tarihinde Gökova Körfezi’nde MW=6.6 büyüklüğünde ve 6-10 km derinliğinde meydana gelen deprem bu fay üzerinde olmuştur. Gökova Fayı 6.61 büyüklüğünde deprem üretebileceği belirtilmektedir (Sözbilir vd, 2017).

 

HİDROJEOLOJİSİ

 

Yatağan ilçesi Sarıdere Evleri Mevkii’nden doğan Karaçalı Dere 2 km sonra güneyden Karadiken Mevkii’nden gelen Karapınar Dere ile birleşir ve  Kovanlıktepe Mevkii’nde Kaya Çayı adını alır.  Buna kuzeyden Damarası Mevkii’nden Kovanalan Deresi karışır. Kaya Çayı batıya devam ederek Milas ilçesi Kayaderesi Mahallesinde Kayaderesi Çayı adını alır. Kuzeyden Çultutmaz Dağı ile Yağlıdağ, güneyden Kartal Dağı ve Sandal Dağı’ndan beslenen küçük dereler katılarak, yaklaşık 16 km batı yönünde devam eder. Kayaderenin yaz akımları oldukça sınırlıdır. Kayaderesinin barajın aks yerinin yaklaşık 500 metre doğusundaki köprünün bulunduğu bölgeden sonra akışı kesilmektedir. Dere daha sonra yaklaşık 5 km uzunluğunda dar bir kanyona girmektedir. Işıkdere mahallesi civarında Kocaman Dere adı altında yeniden akışa geçmekte, tekrar akışı kesilmekte, yan kollarla beslenerek Bük Dere adını alarak Bağcağız Mahallesi Mevkii’nde tekrar akışa geçerek Kocaçay Dere adını alır. 

Kayaderesi Çayı’nın beslenme havzası oldukça dardır. Yüzeyde akışı yaz aylarında olmadığından  daha çok Çamköy, Akbelen, Işıkdere, Karadam Mahallelei alanındaki yer altı suyunu beslemektedir. 

Kayaderesi Çayı yağıştan sonra enerjisi birden yükselen, vadi yamaçlarından sellenmeyle kum, çamur boyutundaki malzemeyle beraber moloz, blok, büyük çakıl boyutundaki malzemeyi de taşıma kapasitesine sahip olup, bu baraj gerisi göl alanın moloz ve sedimanla kısa zamanda dolması anlamına gelecektir.

Baraj kurulduğunda bu alanlardaki halen Bodrum’a içme suyu sağlanan Çamköy kuyularında ve yörede tarımsal sulamada kullanılan su kuyularında yer altı suyu seviyeleri düşecek ya da kuruyacaktır.

Vadi tabanı, göl alanı metamorfik kayaçlardan az geçirimli-geçirimsiz şist, fillat, mercek şekilli mermer ve kuvasşist, mikaşist, kalkşist, vadiyi çevreleyen yamaç ve sırtlar karstik erime boşluklu, geçirimli-çok geçirimli çörtlü kireçtaşı, dolomitik kireçtaşı litolojisidir. Tabandaki merceksi mermer kütlelerinde karstlaşma var ise, göl tabandan su kaçakları olabilir. 

Dolusavak eşik yapısı bölgesindeki sondajda 58.90 m, sol sahil yamaç sondajında 24.40 m, dere yatağında 20 cm yer altı suyu seviyesi saptanmıştır. Baraj göl havzası zemininde geçirimli karstik kayaçlar var mıdır, varsa su kaçakları tespit edilmiş midir? Bilinmemektedir.

    Barajın beslenmesi daha çok yüzeysel akışla olacaktır. Kaynak beslemesi olmayacağından bu durum bir risktir. Kayaderesinde en yüksek akımlar, yörede yağışların olduğu Ocak-Şubat, en düşük akımlar ise Haziran, Temmuz, Ağustos, Eylül ve Ekim aylarındadır. 

Bodrum’da su ihtiyacı daha çok nüfus baskısının olduğu yaz aylarındadır. Bu aylarda yağış olmayacağından, buharlaşmayla da baraj suyu azalacağından su temininde sıkıntı yaşanacaktır. Dolayısıyla da, baraj su ihtiyacını karşılamayacaktır. 

 

DİĞER DEĞERLENDİRMELER

 

Proje sahası 1/25.000 ölçekli Aydın N19-c1,c2, N19-d1, d2 ve N20-d1 paftalarında yer almaktadır. Proje kapsamında kurulacak tüm baraj üniteleri, işletilecek ocaklar ile isale hattının bir kısmı Milas İlçesinde, isale hattı ve içme suyu arıtma tesisi Bodrum ilçesinde yer almaktadır. Yatağan ilçesinde sadece rezervuar alanının bir kısmı kalmaktadır.

Bodrum’a su temini için Karaova’dan alınan yer altı suları, Mumcular Barajı’ndan Mumcular Arıtma Tesisi ile arıtılarak alınan sular dikkate alınarak eksik ihtiyaçlar Geyik Barajı ve Çamköy YAS’tan temin edilerek Güvercinlik Arıtma Tesisi’ne iletilmektedir. Bodrum Yarımadası’nda yer altı suyu çekimlerinin artmasına bağlı olarak yer altı suyuna deniz suyu karıştığı ve yer altı sularında kalite problemi olduğundan söz edilmektedir.

 

Bodrum Yarımadasındaki tüm yerleşimlerin 2065 yılı kış nüfusu, turizm nüfusu, II.

Konut nüfusu ve günübirlik turizm nüfusu olmak üzere toplam nüfusu 993.487 kişi olarak tahmin edildiği ve 2065 yılı içme ve kullanma suyu ihtiyacının 73,35 hm³/yıl olarak hesaplandığı, Bodrum Barajı içme suyu azami işletildiğinde 13,17 hm³ su, içme suyuna verilebileceği, barajda depolanan suyun 33.913 m’lik İsale Hattı ile mevcut Güvercinlik Arıtma Tesisinin yanında inşa edilecek olan yeni Arıtma Tesisine cazibeli olarak, Proje kapsamında planlanan Arıtma Tesisinde arıtılan sular mevcut isale hattı ile su deposuna iletileceği belirtilmektedir.

Barajının aktif depolama hacmi 76,67 hm3, maksimum depolama hacmi 85,42 hm3 olacaktır. 

Barajın inşası aşamasında ihtiyaç duyulan malzemenin temini amacıyla 3 adet Kireçtaşı Ocağı ve 1 adet Kum-Çakıl Ocağı işletilmesi planlandığı, ocaklardan ER:3387382 ve 48/2019-02 İzin numaralı Kireçtaşı Ocağı ÇED Alanı 35,33 ha, ER: 3387380 ve 48/2020-02 İzin numaralı Kireçtaşı Ocağı ÇED Alanı 23,17 ha ve ER: 3387379 ve 48/2020-07 izin numaralı Kireçtaşı Ocağı ÇED Alanı 28,06 ha alan kapladığı, bu durumda proje kapsamında işletilecek kireçtaşı ocaklarının toplam alanı 86,56 ha ve ER:3401932 nolu kum-çakıl ocağı ÇED Alanı ise 4,57 ha olduğundan bahsedilmektedir. 

 

Bodrum Barajı içme suyu temini amaçlı olduğu için maksimum baraj göl seviyesinden itibaren 300 m genişliğindeki şerit mutlak koruma alanı, mutlak koruma alanı sınırından itibaren 700 metre genişliğindeki şerit kısa mesafeli koruma alanı, kısa mesafeli koruma alanı sınırından itibaren 1 kilometre genişliğindeki şerit orta mesafeli koruma alanı ve diğer koruma alanları dışında kalan su toplama havzasının tümü uzun mesafeli koruma alanı olarak belirlenmiştir.

Bu şekilde baraj gölü çevresinde daire şekilli zonlar şeklinde koruma alanı oluşturmak sağlıklı olmayacaktır. Koruma alanları zonlaması, akarsu beslenme havzasında yer alan dere kolları, sellenme yönü, su bölümü çizgileri dikkate alınarak yapılmalıdır.

 

Bodrum barajına en yakın konut 500 m, 1.taş ocağına 750 m, 2.taş ocağına 260 m, 3.taşocağına 600 m, kum-çakıl ocağına 90 m, yıkama-eleme tesisine 200 m mesafede oldukları ve patlatmalarla oluşacak şok dalgaları, taş savrulmaları, tozlar ve gürültüsü insan sağlığı bakımından riskler taşımaktadır.

 

TCDD görüşü

 

TCDD 3. Bölge Müdürlüğü, Bodrum barajı alanında kalan Aydın-Çine-Güllük Demiryolu projesinin ikinci kısmı ile ilgili bir çalışmalarının olmadığı ilk kısmı olan Aydın-Çine kısmı ile ilgili planlama çalışmaları kapsamında demiryolu güzergahının barajın su tutma kotunun üstünden geçirilebileceği belirtilerek Bodrum Barajının yapılmasında sakınca olmadığı belirtilmiştir.

 

Muğla Büyükşehir Belediyesi görüşü

 

1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Revizyon Planında;

 

A-Kaya Malzeme Ocak Yerlerinin Orman Alanında, B- Kum Çakıl Ocak Yerlerinin Tarım Alanı ve Nehir/Dere Yatağında, Bodrum Barajı Aks Yeri ve Göl Alanının Orman Alanı, Tarım Alanı ve Demir Yolu Güzergâhında, Şantiye Yerinin Tarım Alanında, Kazı Fazlası Depolama Yerinin Orman ve Tarım Alanında, Arıtma Tesis Yerinin Orman ve Önemli Doğa Alanında ve Bodrum Barajı İsale Hattının Orman Alanı, Tarım Alanı, Yerleşim Alanı, Yol, Önemli Doğa Alanı, Doğal ve Arkeolojik Sit Alanı Demir Yolu Güzergâhı, Fesleğen Kültür ve Turizm Koruma ve Gelişim Bölgesi sınırından geçtiği,

 

Büyükşehir Belediye Meclisince onaylı 1/25.000 ölçekli Nazım İmar Planı

revizyonunda;

 

Kaya Malzeme Ocak Yerlerinin Orman Alanı ve Jeolojik Açıdan Yerleşime Uygun Olmayan Alanda, B-Kum Çakıl Ocak Yerlerinin Tarım Alanı ve Plaj Kumsal, Akarsu Yatağında, Bodrum Barajı Aks Yeri ve Göl Alanının Orman ve Tarım Alanı, Demir Yolu

Proje güzergâhında, Şantiye Yerinin Tarım Alanında, Kazı Fazlası Depolama Yerinin Orman ve Tarım Alanında, Arıtma Tesis Yerinin Orman Alanı, Atık Su Tesisleri Alanı ve Önemli Doğa Alanında ve Bodrum Barajı İsale Hattının Orman Alanı, Tarım Alanı, Yerleşim Alanı, Yol Ağı, Demir Yolu Proje Güzergâhı, Arkeolojik Sit Alanı, Mânia Alanı,

Akarsu, Enerji İletim Hattı, Önemli Doğa Alanı ve Yerleşime Uygun Olmayan Alan ile onama dışı alandan (Turizm Bölgesi ve Doğal Sit Alanı) geçtiği tespit edilmiş olup, onaylı 1/100.000 ölçekli Çevre Düzeni Revizyon Plan ilgili hükümleri ve onaylı 1/25.000 ölçekli Nazım İmar Planı Revizyon hükümlerine uyulması gerektiği belirtilmiştir. Proje kapsamında Çevre Düzeni Planı ve 1/25.000 ölçekli Nazım İmar Planı Revizyon hükümlerine uyulacaktır denilmiş.

 

Proje için seçilen yerlerin mülkiyet durumu, arazi vasfı ve mevcut kullanımı

 

Proje alanı hazine alanları, tescil harici alan, mera, tarla vasfında özel mülkiyet alanları ve orman arazilerinden meydana gelmektedir. Buna göre toplam kapladığı alan 4.307.749 m2, Mutlak Koruma alanının arazi vasfı ve kapladığı takribi alan 6.470.000 m2’dir.

 

Bodrum Barajı

 

 Ön yüzü beton kaplı kaya dolgu tipinde olup, 307,50 m talveg, 411,00 m normal su seviyesi, 414,00 m kret ve 415,80 m parapet duvarı üst kotunda planlanmaktadır. Proje ihtiyacı olan malzeme miktarı 1.ve 2.taşocağından 8.100.00 ton, 3.taş ocağı ile çakıl-kum ocağından 171.000 ton planlanmış.

 

Kırma-Eleme ve Yıkama-Eleme tesisi

 

Proje kapsamında işletilecek olan kireçtaşı malzeme ocaklarından temin edilecek olan malzemenin bir kısmının uygun kullanım boyutuna getirilebilmesi için Kırma-Eleme Tesisinde işleneceği, kapasitesinin 500.000 ton/yıl,

      Yıkama-Eleme Tesisi, Kum-Çakıl malzeme ocağı içerisinde yer alacak olup, ocaktan çıkan tüm malzeme yıkama eleme işlemine tabi tutulacağı, kapasitesinin 85.050 ton/yıl olarak planlandığı belirtilmektedir.

 

Malzeme ocakları alternatifi

 

Proje kapsamında belirlenen 3 adet kireçtaşı ocağı aynı anda işletilemeyeceği, birbirine alternatif olarak önerildiği, Proje kapsamında önerilen 3 kireçtaşı ocağı rezerv olarak tek başına proje kapsamındaki ihtiyacı karşılayabilecek düzeyde olduğu ve bu nedenle ocakların işletilmesinde öncelik sıralaması baraj aks yerine yakınlığa göre belirlendiğinden söz edilmektedir.

 

Yatırım bedeli

 

Yatırım bedelinin 563.972.889 TL, 

Tarımsal Net Gelir Kaybının 1.105.814 TL, 

Yıllık İçme suyu Geliri 48.601.405 TL,

Yıllık Toplam Gider  37.008.583 TL,

Gelirlerin Bugünkü Değeri 766.451.678 TL,

Giderlerin Bugünkü Değeri 576.046.205 TL olacağı öngörülmüş.

 

Akış aşağıdaki doğal yapıya etkileri

 

Baraj yapıları üst havzalardan gelen sedimanı tutacaklarından dolayı, alt kesimlere materyal geçişini engellenmektedir. Tutulan sediman alt kısma geçemediği için bazı habitat kayıpları oluşabileceği belirtilmektedir. Bu deredeki ve çevresindeki sucul ve diğer canlıları olumsuz etkileyecektir.

 

Baraj ünite yerlerinde kazı faaliyetleri

 

Bodrum barajı ve yardımcı ünite alanlarında 278.495 m2 alanda toplam 676.724 m3 kazı yapılacaktır. Kazı yerlerinde 10-15 cm derinliği arasında bitkisel toprak bulunmaktadır. 15 cm bitkisel toprak alındığında kazıların 41.774 m3’nün bitkisel toprak olacağı öngörülmektedir.

Ocak yeri

Milas ilçesi, Alatepe Mahallesi sınırları içinde yer almaktadır. Malzeme alanı baraj aksının kuş uçuşu yaklaşık 17 km güney batısında, Pınar Mahallesinin 1,6 km güney doğusunda, Ören Mahallesinin 2,5 km kuzey doğusunda, Alatepe Mahallesinin yaklaşık 3,0 km kuzey batısında, Kalem Mahallesinin 3,3 km güney batısında yer almaktadır. Geçirimli Malzeme Ocağı ÇED Alanına en yakın duyarlı yapı 90 m’dir.

 

ER:3387380 nolu kireçtaşı ocağı

Milas ilçesi, Kayadere Mahallesi sınırları içinde yer almaktadır. Malzeme olanı baraj aksının kuş uçuşu yaklaşık 3 km kuzey doğusunda, Kayadere Mahallesinin 3 km kuzey doğusunda yer almaktadır. Kireçtaşı Ocağına en yakın duyarlı yapı 750 m’dir. 

 

ER:3387379 nolu kireçtaşı ocağı

Milas ilçesi, Kayadere Mahallesi sınırları içinde yer almaktadır. Malzeme olanı baraj aksının kuş uçuşu yaklaşık 1,8 km batısında, Kayadere Mahallesinin 1,35 km güney batısında yer almaktadır. ÇED Alanına en yakın duyarlı yapı 260 m ve 470 m mesafededir. Ayrıca ocak alanının 300 m kuzeyinde Güneş Santrali bulunmaktadır. Sahas içinden mevsimsel akışlı olan Osmandüşen Deresi ve kolları geçmektedir. Ocak alanı Orman arazisidir. 

 

ER:3387382 nolu kireçtaşı ocağı

Milas ilçesi, Yoğunoluk Mahallesi sınırlarında yer almaktadır. Malzeme olanı baraj aksının kuş uçuşu yaklaşık 7,3 km güney doğusunda, Yoğunoluk Mahallesinin 4,5 km kuzey doğusunda yer almaktadır. Ocağa en yakın duyarlı yapı 600 m’dir. Doğu sınırında mevsimsel akışlı dere yer almaktadır. Ocak alanı Orman arazisidir. 

Her 3 ocak alanı için Orman Bölge Müdürlüğünden izin alınacağı belirtilmektedir.

 

Yıllık patlatma sayısı

 

Patlatma sayısı=6.122 / 102=60,02 ≈ 60 adet hesaplanmıştır.

 

Aylık patlatma sayısı

 

Gün=60/12=5 patlatma, üretim sırasında aylık 5 adet patlatma yapılacağı, bir atımda 102 delik delineceği, her bir deliğe toplam 42,90 kg patlayıcı (ANFO+dinamit) konulacağı, yılda 60 patlatma yapılacağı belirtilmektedir.

 

Projenin toplam patlayıcı madde miktarları

 

ANFO: 256.428 kg/yıl

Dinamit: 6.120 kg/yıl

Elektriksiz Kapsül: 12.240 adet/yıl

Elektrikli Kapsül: 60 adet/yıl

Sıralar Arası Gecikme Kapsülü: 180 adet/yıldır.

 

Bu patlatmalarla su kaynakların yönü değişecek, suyu azalacak ya da yok olacaktır. Taş savrulmaları çevredeki ormana zararı olacaktır. Tozları bitki yaprakları stomaları tıkayarak ölmelerine neden olacaktır. Her bir taşocağının ayrıca ÇED değerlendirmesinin yapılmadığı görülmektedir. 

 

Su altında kalacak arazi

 

Bodrum Baraj gölü altında gövde ile birlikte 320.000 m2 (32 ha) tarım arazisi kalacağı, baraj alanında kalan tarım arazilerinin 135.000 m2’sinin (%42,2’si) kuru tarım, 185.000 m2’snini (%57,8 ‘i) sulu tarım arazisidir. İletim hattı güzergahının yaklaşık 100.000 m2 (10,00 ha) tarım arazisinde kalmakta. Bunun 55.000 m2’si (%55’i) kuru tarım, 45.000 m2’si (%45 i) sulu tarım arazisidir.

Proje kapsamında kullanılacak yaklaşık 420.000 m2 tarım arazisinin %45’i (190.000 m2) kuru tarım arazisi, geri kalan %55’i (230.000 m2) sulu tarım arazisidir. 

Bu arazilerle ilgili Muğla İl Tarım ve Orman Müdürlüğünden tarım dışı kullanım izni alınacağı, Baraj inşasıyla birlikte 320.000 m2 tarım alanının baraj gölü altında kalmasına bağlı olarak bölge halkının tarıma bağlı gelir kayıpları oluşacağından söz edilmektedir.

Proje kapsamında kalan alanların ağaç türünün yoğun olarak Kızılçam ve Ardıç olduğu, 341,5 ha orman alanı kullanılacağı da belirtilmektedir.

 

Su kullanımı

 

Kırma eleme tesisinde 1.667 ton/günx3 litre/ton=5.001 litre/gün (5 m3/gün), Yıkama işleminde 283,5 ton/günX1 m3/ton =283,5 m3/gün, beton santrali için 150 m3/gün suya ihtiyaç olacağı öngörülmüş.

 

Can suyu

 

Bodrum Barajının işletme aşamasında mansaba belirli oranda can suyu bırakılacağı, Barajdan Kayaderesi Çayına Ekim-Haziran-Temmuz- Ağustos-Eylül aylarında gelen akımın tamamı, Aralık ayında 0,123 m3/sn, Ocak ayında 0,214 m3/sn, Şubat ayında 0,309 m3/sn, Mart ayında 0,178 m3/sn, Nisan ayında 0,085 m3/sn, Mayıs ayında 0,06 m3/sn can suyu bırakılacağı belirtilmektedir.

Kayaderesi Mahallesine ait 1 hane ve Bencik Çamlıca mahallesine ait ise 21 hane olmak üzere toplam 22 hane baraj gölü altında kalacaktır.

 

Buharlaşma

 

Bodrum barajının inşası ile yörede daha çok buharlaşma, buharlaşmaya bağlı olarak nem ve sis olaylarında bir artış, yıllık toplam 985,26 mm net buharlaşma olacaktır

(Betonsu, 2021).

 

Kaynaklar

Betonsu. 2021. Bodrum Barajı Planlama Ara Raporu (Temmuz, 2021).

DSİ 21. Bölge Müdürlüğü. 2021. Bodrum İçme suyu Barajı Ve Malzeme Ocakları, Kırma-

Eleme, Yıkama-Eleme Tesisi Ve Beton Santrali Projesi. Nihai ÇED Raporu. 17.12.2021.1448 s. Muğla.

Emre, Ö. ve Duman, T.Y., 2012. 1:250.000 Ölçekli Türkiye Diri Fay Haritası, Fethiye (NJ35-

    16) Paftası, Seri No:13, MTA, Ankara.

Eşref Atabey. 2022. Küresel iklim değişikliği ve Bodrum’da su krizi. Bodrum Ticaret Odası 

    Mavi Dergi. Yıl 16, S.101,s.65-71. 

Eşref Atabey. 2013. Muğla ili Tıbbi Jeolojik Unsurları ve Halk Sağlığı. Muğla Belediyesi 

    Kültür yayınları-13. ISBN: 978-9944-5574-9-8. Muğla.

Eşref Atabey. 2010. Türkiye’de İnsan Kaynaklı Unsurlar ve Çevresel Etkileri. MTA 

    Yerbilimleri ve Kültür Serisi: 7, 286s. ISBN: 978-605-4075-77-5. 

Eşref Atabey. 2021. Su Damlası. 1.Baskı, Haziran 2021.228s. ISBN 978-625-7647-502

Eşref Atabey. 2020. Deprem ve Tsunami. Asi Kitap.ISBN: 978-605-7760-14-2. 

    309s.İstanbul. 

Eşref Atabey-Youtube kanalı ilgili videolar 

Eşref Atabey-Tıbbi Jeoloji, doğa, çevre ve halk sağlığı facebook sayfası ilgili yazılar

Eşref Atabey. Bodrumguncelhaber köşe yazıları

Sözbilir, H., Uzel, B., Sümer, Ö. ve Eski, S. 2017. 22-25 Kasım 2017 Muğla depremleri ve 

Muğla ilinin depremselliği raporu. DEÜ Deprem Araşt. ve Uygulama Mer. Diri Fay Araşt. Grubu.

NOT: Yazıdaki bazı veriler, şekiller, yukarıda kaynak gösterilen DSİ.21. Bölge Müdürlüğü-

Proje Tanıtım Dosyasından alınmıştır.

 

Şekiller

Şekil 1- Proje alanı ve isale hattı

Şekil 2- Baraj gölü çevresi koruma alanları.

Şekil 3- Milas fayı üzerinde bulunan baraj alanı (Ö.Emre ve T.Y.Duman, 2012).

 

Şekil 4- Proje alanı uydu görüntüsü

Şekil 5- Bodrum barajı bent yeri 

Şekil 6- 1. taş ocağı yeri

Şekil 7- 2.taş ocağı yeri

Şekil 8- 3.taş ocağı yeri

Şekil 9- Kum-çakıl ocağı yeri

Şekil 10- Kayaderenin taşıdığı blok boyutlu malzeme

 

Dr.Eşref Atabey ‘in Bodrum yarımadasına su temini konusunda yazdığı yazının linki

aşağıda yer almaktadır. Lütfen tıklayınız.

BODRUM SU İHTİYACI, SU TEMİNİ VE SU KRİZİ NEDENLERİ