TÜRKİYE’DE KANSEROJEN ASBEST BULUNAN YERLER

TÜRKİYE’DE KANSEROJEN ASBEST BULUNAN YERLER

DR.EŞREF ATABEY

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi jeoloji Uzmanı / Yazar

 

Türkiye’de 51 ildeki 106 ilçe sınırları içindeki toplam 237 köyde akciğer zarı kanseri (mezotelyoma) nedeni olan asbest zuhur ve yatakları bulunmaktadır. Zuhur (ekonomik olmayan) ve yatakların (ekonomik olan) çoğu yerleşim yerlerine uzak mevkilerde, dağ, tepe ve derelerdedir. Yerleşim yerleri içindeki en riskli köy sayısı 63, ilçe merkezi 2’dir. Türkiye’de çevresel asbest riski altındaki toplam nüfus yaklaşık 75.000 kişi olarak tahmin edilmektedir [1]. Asbestin bulunduğu yerler il, ilçe, köy ve mahalle adları ve mevkileriyle birlikte aşağıda açıklanmıştır.

 

ASBEST TANIMI

 

Asbest terimi; ateşe, asitlere ve darbeye dayanımlı, iletkenlik özelliği olmayan bir kısım doğal, lifsi silikat mineralleri için kullanılan genel bir ifadedir. Serpantin ve amfibol olmak üzere, iki grup asbest minerali bulunur. Bunlar; serpantin grubundan lifsi krizotil ile amfibol grubundan; antofillit, tremolit, aktinolit, amosit ve krokiodolit mineralleridir. Asbest lifleri; çapraz, uzunlamasına ve küme halinde bulunurlar.  [1, 2, 3, 4].

Şekil 1

 

ASBEST KULLANIMI

 

Uzun yıllar boyunca özellikle kırsal yerleşim alanlarında evlerin damlarının izolasyonunda, kireç yerine sıva ve badanasında, duvarlarında, çanak ve çömlek yapılan malzemeye katkı maddesi, çocuk pudrası, pekmez toprağı olarak kullanılmıştır. [1, 2, 3, 4].

Basınca, ısıya, asitlere dayanımlı olması nedeniyle özellikle krizotil (%98), amosit ve krosidolit, endüstriyel alanda kullanılmıştır. 1930 ile 180’li yıllar arasında inşa edilen tüm binalarda ve tesislerde asbestli malzeme kullanılmıştır. Başlıca kullanım alanları; tekstil, filtreler, gemi, uçak, su boruları, otomobil, gaz maskelerinin yapımı, çimento üretimi, izolasyon ürünleri, petrokimya endüstrisi, yer karoları ve kaplama levhaları alanlarıdır.  Basınca, ısıya, asitlere dayanımlı olması ve mukavemet gücü nedeniyle endüstride 3000 kalem malzemede kullanım alanı bulmuştur [1, 2, 3, 4].

 

ASBEST MARUZİYETİ

 

Asbeste maruziyet mesleksel veya mesleksel olmayan yollarla olabilmektedir. Türkiye’de endüstriyel kullanım çok yüksek olmamasına rağmen çevresel asbeste maruz kalmak önemli bir sağlık sorunudur. Oda havasına karışan asbest liflerinin tamamen temizlenmesi çok zordur. Zira bunlar uzun süre havada asılı kaldıkları, zemine inemedikleri gerçeğiyle elektrik süpürgesiyle bile ortamdan uzaklaştırılamaz. 

Solunan ortamda sekiz saatlik sürede ölçülen asbest lif sınır değeri 0,1 lif/cm3 olmalıdır. Asbest mineral lifleri ve tozlarının solunmasına bağlı akciğer hastalıklarının Türkiye’de önemli bir sağlık sorunu olduğu bilinmektedir. Tıbbi araştırmalar ile asbest liflerinin iç ve dış ortam yoluyla solunması sonucu akciğer zarında kireçlenme ve kalınlaşma, su toplanması, malign mezotelyomanın yanı sıra karın zarı kanserine neden olduğu da ortaya konmuştur [5, 6, 7].

Türkiye’de yıllık malign mezotelyoma vakası 506, bunlardan 464’ü malign plevra mezotelyoma, 42’si malign peritonal mezotelyomadır.  2005 ile 2009 yılları arasında 1,320 mazotelyoma vakası teşhis edilmiştir. 2013-2033 yılları arasında asbestle temas eden nüfus içinde 2,511 mezotelyoma, 1,322 akciğer kanseri vakası, 17,344 plevral plak, 12,526 diffüz plevral fibrozis, 482 asbestozis vakası büyük oranda önleneceği belirtilmektedir [8].

Şekil 2

 

TÜRKİYE’DE ASBEST ÜRETİMİ 

 

Türkiye’de asbest üretimi toplam 29.600.000 ton olmuştur. 1960 yılı asbest üretimi 700 ton, 1964 yılı 1500 ton, 1969’da 5.500 ton, 1973’de 4.800 ton olmuştur. 1966 yılında 600 ton, 1971 yılında 10 ton asbest ihraç edilmiştir. 1963-1970 yılları arasındaki yurt içi üretimi, düz ve oluklu levha, asbestli basınçlı ve basınçsız boru, basınçlı kazanlar, elyaflı çimento, balata, kağıt yapımı ve çeşitli yapı malzemeleri ihtiyacını karşılamadığından; 1969 yılında 10.000 ton, 1973 yılında 9.880 ton, 1974 yılında 14.500 ton asbest ithal edilmiştir. 1985 yılı asbest üretimi 29.000 ton olmuş bu miktar yurt içi talebi karşılayamamış. 1985 yılında 15.5 milyon ABD Doları karşılığında, 25.500 ton asbest dışalımı gerçekleştirilmiştir [9]..

Ülkemizde asbestin çıkarılması, taşınması, ihracatı, ithalatı, kullanımı ve ticareti 2010 ile 2013 yılında çıkartılan yönetmeliklerle tamamen yasaklanmıştır [10].

 

TÜRKİYE’DE ASBEST İŞLEMİŞ FABRİKALAR

 

Türkiye’de 1970, 1980’li yıllarda asbest işleyen fabrikalar olarak; 

Turhal’da üretim yapan Atermit sanayi, 

Adana asbest işleme fabrikası, 

Sivas yöresinde Bilfer Madencilik, 

Bursa Orhaneli’de kurulan asbest zenginleştirme tesisleri, 

Eskişehir Mihalıçcık Amyant Sanayii A.Ş. tarafınca yapılan tremolit asbest üretimi, 

Bitlis Destumi yöresi asbesti işleyen Bitlis’de kurulu tesis, 

Bunların dışında,

Balata üreten Erka ve Transtürk, 

Basınca dayanıklı asbestli boru üreten Süperlit gibi firmalar asbest ihtiyaçlarını dış alım yoluyla karşılamıştır [2, 9].

Türkiye’deki asbest işletmeleri, asbestin insan sağlığına olumsuz etkileri nedeniyle faaliyetlerine 1990’lı yıllardan itibaren son vermişlerdir.

 

TÜRKİYE’DE ASBEST BULUNAN YÖRELER

 

Aşağıdaki haritalarda mafik ve ultramafik kayaçlara (dunit ve peridotitler) bağlı oluşmuş KRİZOTİL asbest bulunan yöreler görülmektedir. Bunlar sırasıyla,

1-Sivas-Beypınarı 

2-Bursa-Orhaneli  

3-Hatay-Antakya-Kızıldağ 

4-Erzincan-İliç 

5-Amasya 

6-Bitlis 

7-Eşkişehir-Mihallıççık

8-Ankara-Çankırı-Şabanözü yöreleridir [2, 9, 11]. 

Yöresel olarak bu alanlarda asbest yatak şeklinde (ekonomik olan) ya da zuhur (ekonomik olmayan) şeklindedir. 

Şekil 3

Şekil 4

 

Amfibolşist, kloritşist, tremolitşist, aktinolitşist kayaçlarına bağlı Amfibol asbest bulunan yöreler;

Eskişehir-Mihalıçcık ilçesi 

Konya-Altınekin, 

Denizli-Bekilli, 

Uşak-Karahallı,

Kastamonu-Hanönü, 

İzmir-Tire, 

Çanakkale-Biga, 

Kütahya-Aslanapa başlıca yörelerdir.

Aşağıdaki haritada hem amfibol asbest hem de krizotil asbest bulunan yerler ile açıklaması yapılmıştır [2, 3, 4].

Şekil 5

 

Türkiye’de asbest bulunan yerler ile akciğer kanseri (mezotelyaoma) vakaları tespit edilen yerler (sarı raptiyeler) birbirleriyle çakışmaktadır. Mezotelyoma vakaları O. Yavuz ve S. Emri’nin 2015 çalışmasından haritaya işlenmiştir.

Şekil 6 

 

TÜRKİYE’DE İLLERE GÖRE ASBEST BULUNAN YERLER

 

Yapmış olduğum araştırmalara göre, Türkiye’de 51 ildeki 106 ilçe sınırları içindeki toplam 237 köyde asbest zuhur ve yatakları bulunmaktadır Asbestin bulunduğu yerler il, ilçe, köy ve mahalle adları ve mevkileriyle birlikte aşağıda açıklanmıştır. (30 Mart 2014 Büyükşehir Yasası’ndan sonra Büyükşehir içindeki daha önce köy statüsünde olan yerler Mahalle adıyla ifade edilmiştir).

 

ADANA

 

Aladağ: Gerdibi Mahallesi 50 m batısı Mantaş, 400 m kuzeyinde Urla Çam Mevkii, Meydan Mahallesi 1150 m yükseklikte Bığı Bığı Oluğu Mevkii’nde damar halinde krizotil asbest bulunur [2, 9].

 

AFYONKARAHİSAR

 

Emirdağ: Tepeköy’de amfibol asbest oluşumu vardır.

 

AĞRI

 

Merkez: Cumaçay Mollaali köyünün 1 km kuzeybatısında 2300 m yükseklikte Kumdere Mevkii’nde, Bentderesi, Eşderesi, Mermer Tepe, Kumtepe ve Ziyarettepe Mevkii’indeki sahalarda serpantinler içinde krizotil asbest bulunur [2, 9]. Cumaçay sahasında 30.000 ton asbest rezervi tespit edilmiştir [12].

 

AMASYA

 

Ezinepazarı:  Şeyhzadi köyü Abbastekke ve Arapkuzu sahalarında, yakınında ve Karaibrahim köyü batısında Tuzla sırtı sahasında, doğu batı doğrultuda uzanan kireçtaşları ile ofiyolitik kaya kontağında 30 m genişliğinde ve 8-14 m kalınlığındaki bir zonda asbest oluşumu vardır. Krizotil asbest işletilmiş ve terk edilmiş olup, lifler sedef parlaklığında, yünsü yapıdadır. Tuzla sırtı sahalarında 741.700 ton, Abbastekke ve Arapkuzu sahalarında da 1.487.000 ton muhtemel asbest rezervi tespit edilmiştir [12].

 

ANKARA

 

 Gölbaşı: Beynam Mahallesi ile Karaali arasında yüzeylenen yeşil, mavi, gri renkli serpentinleşmiş kayalar içinde krizotil asbest oluşumları vardır. Bu alanda yaklaşık 15 km2 alan içinde, özellikle kuzeyde Beynam Mahallesi ve güneyde Karaali Mahallesi kuzeyindeki yamaçlarda kuzeydoğu güneybatı doğrultuda ve 500 m genişliğindeki bir zon boyunca serpantinler içinde krizotil asbest ile antigorit ve lizarditler oluşmuştur. Akçavirançarşak ile Emirler Mahallesi arasındaki yaklaşık 5 km2 alanda da krizotil asbestler bulunmaktadır [2].

 

Haymana: Oyaca Mahallesi merkezindeki kayalar içinde amfibol asbest saptanmıştır [2].

 

Kalecik: Kalecik güneyi Kızılırmak Nehri batı yamacındaki mavi, yeşilimsi, gri renkli ofiyolitik kayalar krizotil asbest mineralleri içermektedir [2].

 

AYDIN  

 

Koçarlı: Kızılkaya Mahallesinin 280 m yükseklikte Kızılkaya Bağları Mevkii’nde, talkşist, klorit şist, tremolit şist içinde amfibol asbest bulunur [2, 9].

 

Germencik: Dağyeni Mahallesi Atlamaç Köprü Mevkii’de amfibol asbest bulunur [9].

 

Söke: Kızılışık Mahallesi 300 m yükseklikteki Yarıkkaya Mevkii’nde talkşist, kloritşist tabakaları 

arasında tremolit asbest oluşumları vardır [9].

 

BALIKESİR

 

Erdek:  İlçe merkezi 2 km kuzeydoğusu ve 70 m yükseklikte Rahmi Mevkii ile ilçe merkezinin 1 km güneyinde 15 m yükseklikte Kaleyanı Mevkii’nde amfibol asbest oluşumları vardır [9].

 

Dursunbey: Hasanlar Mahallesi 4 km doğusu ve 380 m yükseklikte Örencik Çamı Mevkii’nde talkla karışık krizotil asbest bulunmaktadır [9].

 

BİLECİK

 

 Osmaneli: Dereyürük köyü 450 m batısı ve 260 m yükseklikte Göksu Deresi yamacında,  Dereyürük köyü 2 km güneybatısında Göksu Dere’nin kuzeybatı yamacında ve Pamuklu Mevkii,  Hisarcık köyünün 3 km kuzeyinde ve 830 m yükseklikte Çele-Bağıllar Mevkii ile Güneyköy 100 m batısında krizotil asbest oluşumları vardır [9].

 

BİTLİS

 

 Merkez: Bitlis’in 40 km güney batısında Destuni köyü 7 yerde krizotil asbest vardır.

 

Tatvan: Eğritaş köyü ve Bilvaris sahalarında krizotil asbest bulunur [12]. Destumi bölgesinde 517.000 ton görünür rezerv tespit edilmiş ve geçmiş yıllarda 15.528 ton üretim yapılmıştır [12].

 

BURDUR

 

Gölhisar: Bedirli köyünde krizotil asbest oluşumları görülür [2].

BURSA

 

 İnegöl: Sülüklügöl, Gökbağ ve Tekke Mahallesi arasında, Sülüklügöl Mahallesi 1,5 km kuzeydoğusunda, 850 m yükseklikte Kırıklık-Kuruçeşme Mevkii’nde krizotil asbest vardır [2].

 

Orhaneli: Topuk Mahallesi 1 km güneydoğusunda 500 m yükseklikte Değirmendere Mevkii, Göynükbelen Mahallesi batısında yer alan Karandere, Sülüklü, Ortadere, Kumlugedik, Pürhasalık, Dombayuçtu ve Terce Mevkii’lerinde krizotil asbest bulunur [2, 9]. Kumlugedik, Sülüklü, Dombayuçtu, Terce, Ortadere, Pürhassalık ve Harmancık sahalarından 187.000 ton görünür ve 213.000 ton muhtemel rezerv saptanmış olup, geçmiş yıllarda 14.000 ton asbest işletilmiştir [12].

 

Keles: Gelemiç Mahallesi 500 m güneydoğusunda 600 m yükseklikte Çandır Dere Mevkii’nde krizotil asbest bulunur [2, 9].

 

Yenişehir: Meşküre Mahallesi 500 m kuzeybatısında kuzeybatısında ve Orhaniye Mahallesi 1 km kuzeybatısında 320 m yükseklikte Karataşboğazı Mevkii’nde krizotil asbest bulunmaktadır [2, 9].

 

ÇANAKKALE

 

Merkez: Kızılcaören köyü içinde, İntepe Kocaçeşme köyünde, Pınaroba köyünün 5 km güneydoğusunda İğne Bulla, Kocaçeşme, Pınaroba köyleri sınırında 260 m yükseklikte krizotil asbest vardır [2, 9].

 

Biga: Dombaycılar köyü sahası, Değirmencik köyü sahası ve Çakırlı köyü sahasında, Yapıderesi, Arıkanat, Kilisetepesialtı Mevkii’inde amfibol asbest vardır [2]. Dombaycılar yatağı geçmiş yıllarda işletilmiştir [12].

 

Lapseki: Beyçayırı Dumanlı köyü 1 km kuzeyinde ve 450 m yükseklikte Tepecik Mevkii’nde krizotil asbest vardır [2, 9].

 

Yenice: Sazak köyünün 300 m güneybatısında Çamlıkaltı Mevkii’inde krizotil asbest oluşumlarına rastlanır [2].

 

ÇANKIRI

 

Çankırı batısı, kuzeybatı güneydoğu boyunca yüzeyleyen mafik ve ultramafik kayalar içinde krizotil asbest bulunmaktadır. 

 

Şabanözü:  Şabanözü merkezi 2,5 km kuzeyinde, Çapar, Bakırlı, Karakoçaş köyleri arasında kalan kuzey güney doğrultulu zon boyunca, Gümerdiğin köyü Gökyar Mevkii, Gürpınar köyü Akkaya Mevkii,  köyün batısındaki Akbayır sırtındaki kuzeydoğu güneybatı doğrultulu bir zon boyunca terk edilmiş krizotil asbest yarması vardır [2]. Gümerdiğin sahasında 3.850 ton asbest hesaplanmış olup, geçmiş yıllarda işletilmiştir [12].

 

Eldivan: Yukarıyanlar köyünde, Çankırı batısı Karateke, Gümüşdüven ve Alpsarı köyü arasında ve Korgun kuzeydoğusu Karatepe köyü ile Ahlat köyleri güneyinde batı doğu doğrultulu bir zonda krizotil asbest oluşmuştur [2].

 

ÇORUM

 

Merkez: Seydim köyü yakınlarında krizotil asbest vardır [12].

 

Mecitözü: Alancık köyü ile Çoban köyleri arasındaki Yazartaş ve Ağcıkmazdere Mevkii’nde şistler içinde amfibol asbest vardır [9].

 

Boğazköy: Yazılıkaya Mevkii’nde kireçtaşı dokanağında gelişmiş breşik serpantinler içinde krizotil asbest oluşumları mevcuttur [2].

 

DENİZLİ

 

Denizli yöresinde amfibol asbest oluşumları olup, klorit-tremolit-aktinolit-serisit şistler içinde, mavimsi, beyaz, yeşilimsi renklerde tremolit ve aktinolit cinsindendir.

 

Çal: Ekse Mahallesinin 1 km güneydoğusunda 945 m yükseklikte Bunar Alan Mevkii’nde amfibol asbest vardır [2, 9].

 

Bekilli: Poyrazlı, İkizbaba, Gömce Mahalleleri arasında, Süller Mahallesi 850 m yükseklikte Erenler Mevkii’nde, Bekilli merkez 3,5 km güneybatısında Alaşar Mevkii’nde, Üçkuyu Mahallesi 1 km kuzeydoğusu 930 m yükseklikte Elembey Yamacı Mevkii’nde tremolit, aktinolit asbest oluşumları mevcuttur [2, 9].

 

DİYARBAKIR

 

  Eğil: Aşağı Şimdirik Mahallesi 3 km güneybatısı 800 m yükseklikte Kandelo Mevkii’nde krizotil asbest bulunur 

 

Çermik: Yukarışeyhler ve Aşağışeyhler Mahallesi çevresinde krizotil asbest ocak ve zuhurları bulunmaktadır [13, 14].

 

Çüngüş: Polat Uşağı ve Sefer Uşağı Mahallesi çevresinde krizotil asbest ocak ve zuhurları bulunmaktadır [13, 14]. 

 

 Ergani: Armutova ve Çaydere Mahallesi çevresinde krizotil asbest ocak ve zuhurları bulunmaktadır [13, 14]. Ergani’de 2 köyde asbest ocağı bulunmakta, 10 köyde asbest kullanılmaktadır. Sekiz köyde de pekmez toprağında asbest kullanılmaktadır [14, 15].

Çermik’te 19, Çüngüş’te 8, Hani’de 3 olmak üzere toplam 30 köyde krizotil asbest ocağı bulunmaktadır. Çermik’te 32, Dicle’de 13, Çüngüş’te 29 ve Hani’de 10 olmak üzere toplam 84 köyde asbest kullanılmaktadır. Çermik’te 32, Çüngüş’te 29, Dicle’de 4 ve Hani’de 6 olmak üzere toplam 71 köyde pekmez toprağı olarak asbest kullanılmaktadır [13, 14]. Siverek ilçe merkezinde kullanılan asbest Çermik ve Çüngüş ilçelerindeki bazı ocaklardan çıkarılmış ve Siverek’e taşınmıştır.

 

ELAZIĞ

 

Maden: Mahmuthan ve Naldöken Mahallesi çevresinde krizotil asbest ocak ve zuhurları bulunmaktadır [13, 14].

 

ERZİNCAN

 

İliç: Yakuplu köyü-Çadırdeliği ve Yeniçeşme, Sarıkonak, Nergislik, Dostal, Sorgun Çeşmesi, Bağlıca köyleri yakınında, İliç güneydoğusu Yakuplu köyünde lifsi krizotil asbest damarları yer almaktadır [2, 9].

 

ESKİŞEHİR

 

 Merkez: Emince ve Alınca Mahallesi 1 km batısında Kurudere, Patlaklı ve Höyükler Mevkileri arasında, Kavacık Mahallesi 700 m kuzeyinde 1150 m yükseklikte Uludere Maden kuyusu ve Sulukaraağaç Mahallesi 1,5 km kuzeyinde Kınıkdere Mevkii’inde krizotil asbest bulunur [2, 9].

 

Mihalıçcık: Beyköyün 1 km güneydoğusunda 650 m yükseklikte Davulkaya ve Karakaya arasında, 1,5 km güneybatısında Değirmendere Mevkii, Küplü Deresi, 2,5 km güneydoğusunda Çürük ve Cevizler Mevkii arasında, Kavak Mahallesi 250 m güneydoğusunda 750 m yükseklikte Gökdere Mevkii, Sorkun Mahallesi 2,5 km güneydoğusu 1350 m yükseklikte Yukarı Eynegazi ve 2 km güneydoğusu 1300 m yükseklikte Aşağı Eynagazi Mevkii’inde, Belen Mahallesi 400 m güneyi 1350 m yükseklikte Samançukuru Mevkii ile Tepelce Mevkii, Lütfiye Mahallesi 2,5 km kuzeyinde, 700 m kuzeybatısı 1500 m yükseklikte Taşpınarı Mevkii, Çardak Mahallesi 5 km güneydoğusunda 1600 m yükseklikte Ayvalıca ve Çakmaklı Mevkii’nde (700 ton işletilmiştir), Çukurören Mahallesi 2,5 km kuzeydoğusu Yukarıalan ve Zortaş  Mevkii’nde, Doğu Mahallesi 2,5 km kuzeybatısı 1600 m yükseklikte Karayayla ve Hamzaoğlu Deresi’nde, Dağcı Mahallesi 2,5 km kuzeybatısı 1600 m yükseklikte Karakaya Mevkii’nde, 1,5 km kuzeybatısı 1400 m yükseklikte Meydanlının Yılanlı Çeşme Mevkii’nde, Güreş Mahallesi 1 km güneyi 900 m yükseklikte Kirazlı-Kadın Öldüren Mevkii’nde, Hacılar Mahallesi  100 m güneyi 700 m yükseklikte Dereiçi Mevkii, Kızılbörüklü Mahallesi 300 m kuzeydoğusu 1400 m yükseklikte Kepen, Ardıç ve Akbayır Mevkileri arasında, Korucu Mahallesi 4,5 km kuzeydoğusu 1300 m yükseklikte Cevizlidere Mevkii’inde, Sazak Mahallesi 6 km kuzeybatısı 920 m yükseklikte Gökçederesi Mevkii ile ve 4 km kuzeybatısı 1250 m yükseklikte Karaağaç Tepesi’nde, Akışık Mahallesi 400 m kuzeybatısı 1400 m yükseklikte Tombakkaya, Yuvalca, Kelkaya, Suludere Mevkii arasında, Seki Mahallesi 600 m kuzeydoğusunda 900 m yükseklikte Çakmaklık, 4,5 km güneyi 850 m yükseklikte Güvem Tepesi, köyün güneybatısı 1250 m yükseklikte Kermeli Çayı, 400 m güneybatısı 1050 m yükseklikte Övezderesi, 1 km güneyinde 1100 m yükseklikte Öğezbaşı-Kelbesi Mevkii’inde, Tatarcık Mahallesi 20 m kuzeyinde, yerleşim alanında ve yakın çevresinde, Kıyı (Karacaören) Mahallesi merkezinde  (işletilmiştir) amfibol asbest yatak ve zuhurları vardır [2, 9].

 

Mihalıçcık yöresindeki amfibol asbest oluşumları, klorit-serisit-glakofan-aktinolit-tremolit-talk-epidot-muskovit şistler içinde beyaz, sedef parlaklığında, yeşilimsi, mavimsi, damar ve mercekler özelliklerinde oluşmuştur. Bunlar tozlanan, ele yağımsı hissi veren aktinolit, tremolit ve antofillit türündedir.  

Mihalıçcık’a bağlı Tatarcık köyü kısmen terkedilmiş amfibol asbest ocağı üzerindedir. Bu ocak erozyona ve tozlaşmaya açık olup, tozları halkın sağlığını olumsuz etkilemektedir. Tatarcık dışında Eynigazi, Ayvalıca, Dikyol, Meydanlık, Kirazlık, Pazarçay, Kızılbörüklü, Belenköy ve Zortaş’ta asbest işletmesi yapılmıştır [2]. 

Tatarcık sahasından 1.048.391 ton asbest rezervi tesbit edilmiş, bir kısmı işletilmiştir [12]. Mihalıçcık ilçe merkezindeki eski asbest işleme fabrikası bahçesindeki terk edilmiş asbest yığını insan sağlığını tehdit etmektedir.

 

Beylikova: İkipınar Mahallesi 250 m kuzeydoğusu 1000 m yükseklikte Suludere Mevkii’inde amfibol asbest oluşumu vardır [2, 9].

 

GAZİANTEP

 

Nurdağı: Durmuşlar Mahallesi yakınında krizotil asbest bulunur [12].

 

HAKKARİ

 

 Şemdinli: Nugaylan köyü 6 km kuzeydoğusunda 2800 m yükseklikte Begevzi Yaylası-Mehendi Deresi Mevkii’nde krizotil asbest vardır [2, 9].

 

HATAY

 

 Antakya: Antakya batısındaki Amanos Dağları Kisecik Mahallesi kuzeybatısında Kisecik Tepe çevresinde yoğunlaşmıştır. Bunlar, Gökyar, Kamışlıpınar, Sümberkarlığı, Fellahınmezarı, Kurudere, İncirlipınar, Sineklibel, Kocaoğlan Tepe, Baytartepe, Deliktaştepe, Baytarlıtepe, Yemişliyurdu, Kaştepe, Gökçecik, Fakılıgedik, Karahıdırtepe sahalarında krizotil asbest bulunur [2, 9]. Bu sahalarda 1.637.700 ton görünür ve 2.566.075 ton muhtemel asbest rezervi tesbit edilmiştir [12].

 

Yayladağı: Olgunlar Mahallesi yerleşim alanında ve çevresindeki serpantin  kayaları içinde krizotil asbest oluşumları mevcuttur. Beyaz asbestli malzeme sıva-badana amacıyla kullanılmaktadır. [1, 2, 3]. 

 

Samandağ:  İlçe merkezi doğusunda Yayladağı yolu üzeri krizotil asbest zuhurları görülür [2].

 

Kırıkhan: İlçe merkezi batısında yer yer krizotil asbest damarcıkları görülür [2].

 

ISPARTA

 

 Aksu: Kızıldağ Mevkii peridotit, dunit, harzburgit ve serpantin kayaları bünyesinde krizotil asbest içermektedir. Kızıldağ çevresinde yer alan köylerden; Karağı, Koçular, Katip, Ayvalığınar, Pazarköy, Bağıllı ve Baklan köylerinde asbest malzeme kullanılmıştır. Ancak köyler asbestli kayalar üzerinde değildir [1, 2, 3]. 

 

İZMİR

 

Tire: Karateke Mahallesi 2 km güneyinde mermer ile şist kontağında amfibol asbest olup, işletilmiştir [2].

 

Urla: Yağcılar Mahallesi Zongurludere’de krizotil asbest vardır. Zongurludere’de 3.000 ton asbest rezervi tespit edilmiş olup, geçmiş yıllarda 300 ton asbest üretilmiştir [12].

 

KAHRAMANMARAŞ

 

 Afşin: Büyüktatlar Mahallesi asbestli serpantin kayalar üzerine kuruludur [2]. Malavizde krizotil asbest vardır [1, 2, 3]. 

 

KARS

 

 Kağızman: Akçay köyü 1,5 km kuzeydoğusu Kavalık Mevkii,  Aktaş köyü 1 km kuzeydoğusu Mağara, Dut Yolu Deresi Mevkii’inde, Delihacı köyü 4 km güneyi 2600 m yükseklikte Mermer Dağı Mevkii, Manavas köyü 2 km güneydoğusunda 2300 m yükseklikte Tandırlar Mevkii’inde krizotil asbest oluşumu vardır [2, 9].

 

KASTAMONU

 

 Hanönü: Gökbelen köyü güneybatısı Gökbelen Almacık yolu üzerinde, Yeniköy Yürükviran Mevkii’nde lifsi ve toz halinde amfibol asbest oluşumları vardır [2, 9].

KAYSERİ

 

Akkışla: Akkışla yakınında 4-5 cm lif uzunluğu olan krizotil asbest bulunur [12].

 

Bünyan: Bünyan ve Pınarbaşı ilçeleri arasında Keçiahırı Mevkiinde ve Akkışla Mahallesi yakınında lif uzunluğu 4-5 cm olan krizotil asbest bulunur.

 

Pınarbaşı: Sarız’a giden eski yolun altında krizotil asbest oluşumu vardır [9].

 

KOCAELİ

 

Akyazı: Kuzuluk Mahallesi 250 m kuzeyinde krizotil asbest bulunur [9].

 

KONYA

 

Bozkır: Dutlu Mahallesinde, Dereköy 3 km kuzeyinde 1150 m yükseklikte, Kildere Mahallesi yerleşim alanında krizotil, lizardit ve antigorit içeren serpantin bulunur [2]. Dutlu sahasında 4.464 ton asbest rezervi tesbit edilmiştir [2, 12]. 

 

 Altınekin: Yenice (Maydos) Mahallesi 1 km kuzeyinde Dereköy Mevkii’nde amfibol asbest vardır [2, 9]. Amfibol asbest oluşumları beyaz, mavi renkli olup tremolit türüdür. Tremolit asbest lifsi ve çubuksu özelliğe sahiptir. Tremolit asbestin tarla benzeri sürülerek çıkartılmaktadır. Çıkartılan bu malzeme konutların damlarında ve sıvasında, geçirimsizlik ve badana malzemesi olarak kullanılmaktadır [2, 3, 4]. 

 

KÜTAHYA

 

 Emet: Kayı köyü 5 km batısı 1000 m yükseklikte İkibaşlı Deresi Mevkii’nde krizotil asbest vardır [9].

 

Aslanapa: Kureyşler köyü 250 m batısında amfibol asbest vardır [2, 4]. 

 

MALATYA

 

 Hekimhan: Güveç Mahallesi 1 km doğusu 1700 m yükseklikte krizotil asbest bulunmaktadır [2, 9].

 

Yeşilyurt: Gündüzbey Mahallesi klorit şist, serpantinler içinde lif uzunluğu değişik olabilen krizotil asbest bulunur [9]. Görünür rezerv 111.000 ton olup, bir kısmı işletilmiştir [12].

 

MANİSA

 

Salihli: Hacıhıdır Mahallesinde amfibol asbest bulunur. Geçmiş yıllarda 10 ton asbest üretimi yapılmıştır [12].

 

MUĞLA

 

Menteşe: Kozağacı Mahallesi 2 km doğusu 1000 m yükseklikte Armutalan Mevkii’nde, Yumaklı Mahallesi Göktepe doruğunda tremolit asbest bulunur [9].  Armutalan sahasında 9.000 ton muhtemel asbest rezervi tespit edilmiştir [12].

 

Marmaris: Selimiye Mahallesi 200 m yükseklikte Kaylanca, Belen, Gemecik Mevkii’inde krizotil asbest vardır [9].

 

Köyceğiz: Beyobası Mahallesi çevresindeki peridotit kayaları içinde krizotil asbest bulunur [12].

 

Datça: Emecik Mahallesi Kızılcatepede çapraz lifli, birkaç mm kalınlığında damarcıklar halinde krizotil asbest zuhurları vardır [1, 2]. 

 

NİĞDE

 

 Ulukışla: Kılanköy 8 km güneybatısında 1800 m yükseklikte Deliyayla Mevkii’nde krizotil asbest vardır [2, 9].

 

OSMANİYE

 

 Haruniye: Kırıklar köyü yakınında ve Çatalması köyü 470 m yükseklikteki Gelincik Tarlası Mevkii’nde krizotil asbest bulunur [9].

 

SİNOP

 

Boyabat: Akbelen köyü 2 km güneyindeki tepede tremolit asbest vardır [9].

 

SİVAS

 

Divriği: Karageban’a bağlı Çitme köyü 1450 m yükseklikteki Çitme Deresi’nde, Sincan 3 km kuzeyinde Karanlıkdere ve Gülpınarı Mevkii’inde krizotil asbest vardır [2, 9].

 

Hafik: Aktaş köyü Gürlevik Dağı çevresinde, Dikenlipınar’da, Karaçal Tepede, Kavurtepe’de, Hüseyintepe, Başyurt Yaylası’nda, Kurtkulağı’nda, İtkıran’da ve Kömüşderesi’nde krizotil asbest vardır.

 

Kangal: Çavdar köyü 3,5 km kuzey-kuzeybatısında 1750 m yükseklikte Hüseyin tepesinde, Karagöl köyünün 1 km kuzeydoğusunda 1750 m yükseklikte Göktaş Mevkii’nde [9], Deliktaş köyünün 5 km kuzey doğusunda krizotil asbest bulunmakta olup, işletilmiştir [2].

 

Zara: Beypınar’a bağlı Körpınar köyünde 1480 m yükseklikte Çatağıl Mevkii, Beypınar’a 7 km uzaklıktaki, Aktaş Mezrası yakınında, Yağbasan köyü 1490 m yükseklikte Karataş Mevkii, Davut Yaylası’nın Aktaş Mevkii, Ateş Ali köyü yakınında asbest oluşumları, ayrıca Ağlıkçay köyünün çevresinde kuzeydoğu güneybatı yönünde uzanan serpantin zonu içinde, Tepehan, Karyağan, Susuz, Yağbasan, Gedikbaşı ve Maltepe köyleri çevresinde asbest içeren kayaları, Uşaklar, Körağıl, Gürgenağılı, Karaburun, Göllerderesi, Büyükkuşkaya, Çattepe, Beypınar yakınında krizotil asbest yatakları bulunur [2, 9,12].

 

Yıldızeli: Altınoluk, Aslandoğmuş, Aşağıçakmak, Avcıpınarı, Buğdayören, Çırçır, Çobansaray, Danişment, Gümüşdere, Güneykaya, Halkaçayır, İslim, Kaman, Karkın ve Kıldır köylerinde serpantin bulunmakta olup, plevral plak vakaları saptanmıştır [17].

Sivas ili güneyindeki Yaycı Dağı ve Çatal Dağı’nın kuzeyinde bulunan krizotil asbest oluşumları ofiyolitler ile kireçtaşları arasındaki bindirme zonunun yaklaşık 100 m altında serpantinleşmiş ultramafikler içerisinde gözlenmektedir. Tecer Dağı güneyindeki Örenlice, Kertme, Karacaören, Şenyurt ve İtkıran köyleri arasında bulunan asbest oluşumlarını kapsamaktadır. Gürlevik Dağı güneyindeki Kamber Tepe, Hüseyin Tepe ve Kızıl Tarla Deredeki asbest oluşumlarını kapsamaktadır.  Beypınar’ın kuzey bölümünde görülür [18].

 

Divriği ilçesinde; Karageban-Karsıcık Sahasında 2.151.750 ton görünür + muhtemel rezerv, Hafik ilçesi; Aktaş Sahasında 2.780.000 ton muhtemel rezerv, Gürlevik Dağı Sahasında 37.000.000 ton görünür + muhtemel rezerv, Dikenlipınar Sahasında 4.674.904 ton mümkün rezerv, Karaçal Tepe Sahasında 1.300.000 ton görünür, 900.000 ton muhtemel rezerv, Kavurtepe Sahasında 845.852 ton görünür rezerv, Hüseyintepe Sahasında 18.000 ton muhtemel rezerv, Başyurt Yaylası Sahasında 300.000 ton mümkün rezerv, Kurtkulağı Sahasında 260.000 ton muhtemel + mümkün rezerv, İtkıran Sahasında 110.600 ton mümkün rezerv, Kömüşderesi Sahasında 100.000 ton mümkün rezerv; Zara ilçesinde; Uşaklar Sahasında 150.000 ton muhtemel rezerv, Körağıl Sahalarında 508.780 ton muhtemel rezerv, Gürgenağılı Sahasında 300.000 ton mümkün rezerv, Karaburun Sahasında 18.000 ton muhtemel rezerv, Karataş Sahasında 18.000 ton muhtemel rezerv, Göllerderesi Sahasında 300.000 ton görünür, 1.400.000 ton muhtemel rezerv Büyükkuşkaya Sahasında 200.000 ton muhtemel rezerv, Çattepe Sahasında 7500 ton muhtemel rezerv, Beypınar sahasında 5.000.000 ton görünür+muhtemel+mümkün rezerv, Kangal ilçesi; Çavdar sahasında 8.650.000 ton görünür+muhtemel rezerv saptanmıştır. Rezervlerin bir kısmı işletilmiştir [12].

 

ŞANLIURFA

 

Siverek: Siverek merkezinde asbest zuhuru olmamasına karşın, asbest Kale çevresindeki toprak damlı evlerde hayli fazla kullanılmış ve özellikle Kale çevresinde yaşayanlarda asbest maruziyeti oldukça fazladır [2]. 

 

TEKİRDAĞ

 

 Şarköy: Kızılcaterzi Mahallesi 2,5 km batısında 170 m yükseklikte Çiftlik Sırtı ve Taşocakları Mevki’inde krizotil asbest vardır [2, 9].

 

TOKAT

 

Merkez: Dodurga köyü yakınında krizotil asbest olup, 500.000 ton mümkün rezerv tesbit edilmiştir [12].

 

Zile: Karakaya köyü 2,5 km kuzeydoğusu 1200 m yükseklikte Sarıçam Deresi’nde, Zile köyü 7 km kuzeydoğusunda Çeşmealtı Mevkii’nde krizotil asbest bulunur [9].

 

TRABZON

 

 Sürmene: Ayman Mahallesi 2 km kuzeydoğusu 2700 m yükseklikte Hoca Burnu Mevkiinde krizotil asbest bulunur [9].

 

TUNCELİ

 

Nazimiye: Halis köyü 1940 m yükseklikte Kert Tepesi’nde krizotil asbest vardır [9].

 

UŞAK 

 

Banaz: Çöğürlü köyü 1 km kuzeydoğusu 1140 m yükseklikte Taşburun Mevkii ve 1,5 km güneybatısında 1270 m yükseklikte Katrançamıaltı Mevkii,  Ulupınar köyü 3 km güneyi 1320-1350 m arası yükseklikte Madenlik Mevkii’nde amfibol asbest bulunur [9].

 

Sivaslı: Eldeniz köyü 2,5 km doğusunda 1600 m yükseklikte, gökçebel ve 6 km kuzeydoğusunda 1350 m yükseklikte Çömlekçi Tepesi Mevkii ile Pınarbaşı’nda amfibol asbest bulunur [2, 9].

 

Karahallı: Dumanlı köyü 1 km güneyinde 980 m yükseklikte İmam Boğazı Mevkii’nde amfibol asbest oluşumları vardır. Gökçebel sahasında 100.000 ton muhtemel rezerv, Pınarbaşı sahasında ise 3.000 ton muhtemel asbest rezervi saptanmış olup, Gökçebel sahasında geçmiş yıllarda 200.000 ton asbest üretimi yapılmıştır [12].

 

YOZGAT

 

Kadışehri: Kıyılı köyü yerleşim alanında ve çevresinde serpantinleşmiş kayaçlar içinde krizotil asbest oluşumları mevcuttur [2].

 

ASBEST SANILAN KAYAÇLAR VE TOPRAKLAR

 

Beyaz ve açık renkli olan her kayaç ve toprak asbest sanılmaktadır. Her açık renkli olan, beyaz kayaç ve toprak asbest değildir. Türkiye topraklarının yarısından fazla alanı açık renkli, beyaz topraklardır. Bileşiminde kalsiyum karbonat (CaCO3) ve magnezyum karbonat (MgCO3) bulunan bazik olan, kireçli tüm kayaç ve tozlar beyazdır. 

Kireçtaşı ve tozları, gölsel karbonat kayaçları, huntit, manyezit, volkanik kül, tüf, tüfit, dolomit, kaolen, sepiyolit, diyatomit, bentonit, zeolit, marn, altere kireçtaşı, feldispat, kuvars kumu, bor, trona, ponza, perlit, traverten çeşitleri, mermer ve tozu, tebeşirli kayaçlar açık renkli ve beyazdırlar. Gölsel kireçtaşlarının altere olmasıyla gelişen beyaz, gevşek malzeme sıva ve badana amaçlı kullanılabilmektedir. Bunlar asbest olmayıp, sağlık yönünden riski bulunmayan kalsit (CaCO3) bileşimlidir [1, 2, 3].

Şekil 7

 

Kaynaklar

[1] Atabey, E. 2015. Türkiye asbest haritası (çevresel asbest maruziyeti-akciğer kanseri-mezotelyoma). Tüberküloz ve Toraks Dergisi. Sayı: 63/3, 199-219.

[2] Atabey, E.2009. Türkiye’de asbest, eriyonit, kuvars ve diğer mineral tozları ve etkileri. MTA Yerbilimleri ve Kültür Serisi: 6,   191s. Ankara 

[3] Atabey, E. 2017. Mineral Dusts and Health. 296p. Lambert Academic Publishing.  Düsseldorf-Germany.

[4] Atabey E. Tıbbi Jeoloji. TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası Yayınları: 88, 2005. 194s. Ankara.

5] Barış Y.İ. ‘’Anne Bana Kerpeteni Getir’’ Anadolu’nun bitmeyen akciğer ve karın zarı kanseri çilesi. 1. 

Baskı. Ankara: Bilimsel Tıp yayınevi, 2003: 224S.

[6] Barış, Y. İ., Akay, H. ve Emri, S. 2007. Türkiye’de asbest ve eriyonit ile ilgili hastalıklar. Toraks Dergisi, 8, Ek 1, Ankara.

[7] Barış Y.İ, Atabey E. Türkiye’de mesleksel ve çevresel hastalıklar. Köseleciler 1933, Bursa. Magic 

Digital Center, 2009: 221s. 

[8] Yavuz, O, Emri, S. 2015. Malignant pleural mezothelioma: Current States and Future Projections in Turkey. ERS 2015 International Congress.

[9] MTA, 1975. Türkiye Asbest Envanteri. Yayın No: 157, Ankara.

[10] Resmi Gazete: 25.1.213, Sayı: 28539. Asbestli Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik

[11] İrkeç, T. 1990, Asbest, MTA Eğitim Serisi, No: 31, Ankara 

[12] MTA. 2009. Türkiye yer altı kaynakları (illere göre). MTA Yerbilimleri ve Kültür serisi-5. Ankara.

[13] Şenyiğit A. Güneydoğu’da asbest sorunu ve ülkemizde asbeste farklı maruziyet şekilleri. In: Atabey 

E (Ed). Uluslararası katılımlı tıbbi jeoloji sempozyum kitabı. Ankara: YMGV Yayınları, 2008:25-27. 

[14] Kavak O, ve Dalgıç A. Diyarbakır’da asbest oluşumları ve sorunları. Diyarbakır’ın yeraltı kaynakları. 

In:  K. Haspolat K,  Kavak O, Hamidi N,  Akaydın A,  Haspolat İ (Eds.). Dicle Üniversitesi. Diyarbakır; 

Türkiye. 2013.  198-212.

 [15] Abakay A, Kaya H, Sarı H, Şen H, Abakay Ö, Sezgü C, et al. Diyarbakır ilinde çevresel asbest 

kullanımının değerlendirilmesi. İzmir Göğüs Hastanesi Dergisi 2011;25:137-143.

[16] Barış Y. İ, Akay H, Emri S. Türkiye’de asbest ve eriyonit ile ilgili hastalıklar. Toraks Dergisi 

2007;8(Suppl 1).Döngel İ, Bayram M, Bakan ND, Yalçın H,  Gültürk S. Is living close to ophiolites related 

to asbestos related diseases? Cross-sectional study. 2013. 

http://dx.doi.org/10.1016/j.rmed.2013.03.006. (Erişim: 25.1.2015).

[17] Döngel İ, Bayram M, Bakan ND, Yalçın H, Gültürk S. Is living close to ophiolites related to asbestos 

related diseases? Cross-sectional study. 2013. The DOI. Erişim tarihi: 25 Ocak 2015. Available from:

 http://dx.doi. org/10.1016/j.rmed.2013.03.006. 

[18] Başıbüyük Z, Yalçın H, Bozkaya Ö, Akkurt İ, Doğan ÖT. Sivas Gürlevik Dağı güneyi asbest yatakları 

ve mezotelyoma ilişkisi. In: Atabey E (Ed). Uluslararası katılımlı tıbbi jeoloji sempozyum kitabı. Ankara: 

YMGV Yayınları, 2008:131-2