Anasayfa / KÖŞE YAZARLARIMIZ tüm yazılar için fotografa tıklayınız / DR. EŞREF ATABEY / DR. EŞREF ATABEY’IN YAZISI: MUĞLA İLİ SU POTANSİYELİ VE SU KRİZİ

DR. EŞREF ATABEY’IN YAZISI: MUĞLA İLİ SU POTANSİYELİ VE SU KRİZİ

DR. EŞREF ATABEY
Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji Uzmanı
e-posta: esrefatabey@gmail.com

Yaşam, su ile başlamıştır ve susuz yaşam olanaksızdır. İnsan susuz kaldığında ölüm birkaç gün içinde kaçınılmazdır. Çevresel, politik ya da dini fikirlerimiz ne olursa olsun, ırkımız, cinsiyetimiz ya da mali sınıfımız ne olursa olsun bir hafta su olmadan yaşayan herkes kanlı gözyaşları döker. Vücudumuzun günlük 1,5-2 litre suya ihtiyacı vardır. Kişi başına su tüketim miktarı sosyal, ekonomik ve sağlık düzeyinin ölçütüdür. İnsan mecbur kaldığında 5 litre suyla bile günlük işlerini yürütebilir. Ancak, temel gereksinimlerini karşılamak isteğinde günlük su tüketimi en az 20-25 litre olmalıdır. Bu miktar Kuzey Amerika ve Japonya’da 350 litre, Avrupa’da 200 litre, Afrika Sahra altı ülkelerinde 10-20 litredir.
Türkiye’nin yıllık kullanılabilir 127 milyar m3 su potansiyeline göre, kişi başına düşen yıllık su miktarı 1799,2 m3’dür. Bu değere göre Türkiye su stresi çeken ülkelerin hemen üst sınırında bir su kaynağına sahiptir. TUİK, nüfusun 2030 yılında 100 milyona ulaşacağını öngörmekte; bu durumda, kişi başına düşen su miktarının 1120 m³/yıl olması beklenmektedir. Artan nüfusu, gelişen ekonomisi ve büyüyen kentleriyle Türkiye, “su fakiri” olma yolunda hızla ilerlemektedir.
Tatlı suyun çoğunluğu insanlar tarafından kirletilmiş durumdadır. Ülkemizde çoğu su kaynakları arsenik, florür, klorür, sülfat, nitrit ve radon gibi element ve bileşiklerle doğal yolla, çok dahası her türlü maden pasa ve atıkları, siyanür bileşikleri, mermer ve taş ocakları, çöp atıkları, düzenli depolama alanları, zirai ilaçlama ve gübreleme, jeotermal suların alıcı dere ve nehirlere-tarım alanlarına boşaltılması, kömür santralları kül atıkları, lağım, kimyasal atıklar, deterjanlar gibi insan aktiviteleri sonucu kirlenmektedir. Kirlenmede yer altı suyu pompalaması, çölleşme ve barajların büyük rolü bulunmaktadır.
Jeolojik yapısı dolayısıyla Muğla ilinin kuzey bölümünde kalan Menteşe, Milas, Marmaris, Datça, Bodrum, Yatağan ve Kavaklıdere yerleşim yerlerinde yüzey ve yer altı suyu rezervi sıkıntısı yaşanmaktadır. Mevcut nüfusa kaliteli su temininde zorluklar yaşanması yanında, yaz aylarında en fazla turist çeken yerlerin başında gelmesi dolayısıyla Bodrum, Datça, Marmaris, Fethiye gibi turizm ilçelerinin nüfusu kendi nüfusunun 2-3 katına çıkmaktadır. Mevcut yatırımların yetersizliği ve yanına suların insan eliyle kirletildiği de düşünüldüğünde kaliteli içme ve kullanma suyu temini ve suya ulaşmada giderek zorluklar yaşanmaktadır.

MEVCUT DURUM
Muğla ilinin %73’ü orman geri kalanı tarım alanıdır. Türkiye’de en fazla orman yangını Muğla ilinde olmaktadır. Orman yangınları ile yaşamımız için gerekli oksijen ve su kaynakları yok olmakta, karbon salınımı artmakta ve küresel ısınmaya etkisi olmaktadır. Tarımsal sulama, termik santrallar, kağıt fabrikası, maden işletmelerinde en fazla yüzey ve yer altı suyunu kullanılmaktadır. Mevcut yüzey ve yer altı suları gerek tarımsal gübreleme ve ilaçlama, kimyasal atıklar, madencilik faaliyetleri, jeotermal akışkanların alıcı ortama bırakılması vb. insan eliyle kirletilmektedir. Arıtma tesislerinden yılda yaklaşık 50.000 ton atık çamuru çıkmaktadır.
Piyasaya sunulan yıllık ambalaj miktarı 6 milyon kg, atık akü miktarı 86.000 kg, tıbbi atık miktarı 650.000 ton’dur. Ömrünü tamamlamış lastikler için geri kazanım tesisi bulunmamaktadır. Yatağan, Yeniköy ve Kemerköy kömür santrallarından yılda yaklaşık 4.5 milyon ton cüruf ve kül atığı açığa çıkmaktadır.

SU POTANSİYELİ
Muğla ili toplam su potansiyeli 6,912 hm3/yıldır. Bunun 412 hm3/yıl bölümünü yer altı suyu potansiyeli oluşturur. Geri kalanı yer üstü suyudur. Muğla ili Türkiye akarsu havzalarına göre, kuzey, orta ve güney bölümü ile Batı Akdeniz Havzası ve Milas, Yatağan ve Kavaklıdere ilçeleri bir bölümü ile Büyük Menderes Havzası içinde kalmaktadır.
Yer üstü suyu il çıkışı (toplam ortalama akım) 6,500 hm3/yıldır.
Dalaman Çayı 2,400 hm3/yıl,
Eşen Çayı 1,800 hm3/yıl, diğer akarsular 2.300 hm3/yıldır.

YER ÜSTÜ SU KAYNAKLARI
Muğla ili yer üstü su kaynaklarını akarsular, gölller, barajlar ve göletler oluşturmaktadır.

AKARSULAR
Dalaman Çayı: Denizli Çameli- Burdur Gölhisar yöresinden doğar; Dalaman’dan Akdeniz’e dökülür. Muğla ilinin en büyük akarsuyudur.
Eşen Çayı: Seydikemer Akdağlar’ın kuzeybatı yamaçlarından doğar; Eşen Ovası’nda Muğla–Antalya sınırında Akdeniz’e dökülür.
Kargıcık Çayı: Köyceğiz–Ağla mahallesinin kuzeydoğusundan doğar; Köyceğiz Gölü’ne dökülür.
Namnam Çayı: Sandras (Çiçekbaba Dağı) dağının batısından doğar; Köyceğiz Gölü’ne dökülür.
Dipsiz Çayı: Doğu Menteşe Dağları’nın güneybatı yamaçları ile Batı Menteşe Dağları’nın kuzeydoğu yamaçlarından kollarını alır ve Büyük Menderes Nehri’ne dökülür.
Sarıçay: Milas’ın kuzey doğusundaki Turgut ve Kurukümes dağlarından doğar; Güllük Körfezi’ne dökülür.
Kargı Çayı: Fethiye Yanıklar mahallesinin kuzeyindeki Çal Dağları’ndan doğar. Fethiye Körfezi’nden Akdeniz’e dökülür.
Çine Çayı: Yatağan kuzeydoğusundan doğar; Büyük Menderes Nehri’ne dökülür. Tersakan Çayı: Dalaman Kırcagedre’den doğar kuzeye, sonra batıya yönelerek
Dalaman’dan Akdeniz’e dökülür.
Akçay: Köyceğiz’in kuzeyinde Göleli Dağları’ndan doğar; Büyük Menderes Nehri’ne
dökülür.
Karaçulha Deresi: Fethiye içinden körfeze dökülür.
Kocadere: Mumcular çevresi dağların sularını Karaova üzerinden Güllük Körfezine boşaltır.

GÖLLER
Köyceğiz Gölü: Köyceğiz’in güneyinde yaklaşık 65 km2 alanı kaplamaktadır. Derinliği 1,5-5 m arasında değişir. Dar bir boğazla Akdeniz’e bağlıdır. Denizde sular kabarınca deniz suyu bu göle gelir. Fazla sular kanalla denize dökülür. Köyceğiz Gölü, B Sınıfı sulak alandır. Göl; kanal, bataklık, sazlık, kumul ve su basar sığla ormanı gibi değişik ekosistemlerden oluşmuştur.
Bafa Gölü: Milas ilçesinin kuzeybatı ucunda bulunan, 28 km2’si Muğla il sınırları içerisinde yer alan Bafa Gölü’nün yüzölçümü 65 km2’dir. Bafa Gölü A Sınıfı Sulak Alandır. Göl, 08.07.1994 tarihinde Tabiat Parkı ilan edilerek koruma altına alınmıştır.
Denizcik Gölü: Milas Beçin Platosu’nda yer alan Krater gölüdür. Yüzölçümü 4 km2 ve derinliği 18-24 m’dir.
Hacat Gölü: Milas yakınında Sarıçay ağzında eski bir koyun bu çay tarafından ağzının kapatılması ile meydana gelmiştir. Denize dar bir boğazla bağlıdır. Kışın artan sular boğaz vâsıtasıyla denize dökülür. Derinliği en çok 1,5 m olan sığ bir göldür.
Sülündür Gölü: Ortaca İlçesi’nin 10 km güneybatısında yer almakta olup, göl yüzeyi 260 hektardır.
Koca Göl: Dalaman ilçe merkezine 10 km mesafede olup, göl yüzeyi 260 hektardır.

BARAJLAR
Akköprü Barajı: Dalaman Çayı üzerinde 2013 yılında hizmete açılmış, Enerji, taşkın koruma ve sulama amaçlıdır. Ancak sulama amacı yerine getirilmemiştir.
Mumcular Barajı: Bodrum Mumcularda, sulama ve içme suyu amaçlıdır.
Geyik Barajı: Milas’ta EÜAŞ’ın Yeniköy Termik Santraline soğutma suyu sağlamak ve Bodrum yarımadası içme suyu temini amaçlıdır.
Marmaris Atatürk Barajı: Sulama ve içme suyu amaçlıdır.
Hisarönü Barajı: Marmaris-Datça arasında, içme suyu amaçlıdır.
Bayır Barajı: Menteşe ilçesinde sulama amaçlıdır.
Akgedik Barajı: Sulama amaçlıdır.

GÖLETLER
Kurucuova Göleti: Kavaklıdere ilçesinde, sulama amaçlıdır.
Kozlar Göleti: Sulama amaçlıdır.
Kazan Göleti: Sulama amaçlıdır.
Arpacık Göleti: Fethiye ilçesinde, sulama amaçlıdır.
Kozağaç Göleti: Menteşe ilçesinde, sulama amaçlıdır.
Gökpınar Göleti: Kavaklıdere ilçesinde, sulama amaçlıdır.
2018 itibariyle inşaat aşamasında olanlar;
Derince Barajı: Sulama amaçlıdır.
Seki Barajı: Sulama amaçlıdır.
Şerefköy Göleti: Yatağan ilçesinde, sulama amaçlıdır.
Menteş Göleti: Menteşe ilçesinde, sulama amaçlıdır.
2018 itibariyle proje aşamasında olanlar;
Girme Barajı: Sulama amaçlıdır.
Çamlıbel Göleti: Kavaklıdere ilçesinde, sulama amaçlıdır.
Akarcadere-2 Göleti: Ula ilçesinde, sulama amaçlıdır.
Gökpınar Göleti: Yatağan ilçesinde, sulama amaçlıdır.
2018 itibariyle planlama aşamasında olanlar;
Çataloluk Barajı: Sulama amaçlıdır.
Balcılar Göleti: Köyceğiz ilçesinde, sulama amaçlıdır.
Yakacık Göleti: Fethiye ilçesinde, sulama amaçlıdır.
Ören Göleti: Milas ilçesinde, sulama amaçlıdır.

YER ALTI SUYU POTANSİYELİ
Muğla ili yer altı suyu potansiyeli yılda 412 hm3’dür. Yer altı suyu envanteri bakımından tahsis edilen rezerv; içme suyu için yılda 61.250 hm3, sulama suyu için yılda 28 hm3, sanayi suyu için yılda 17.5 hm3, toplam tahsis yılda 108.500 hm3, kalan rezerv ise yılda 130.200 hm3’dür. 2018 yılı itibariyle açılan kuyu sayısı 273, toplam derinlik 31.000 m’dir. Kuyulardan çekim, genelde yaz aylarında artmaktadır. Muğla ili ve çevresinde yer altı suyu seviyeleri 1 ile 50 m civarında gözlenmektedir.

MUĞLA İLİ JEOLOJİK YAPISI VE YER ALTI SUYU AKİFERLERİ
Muğla ili Batı Toros dağları üzerinde yer alır. İlin neredeyse tamamı jeolojik olarak karbonat kayaçlarından oluşur. Jeoloji haritasına bakıldığında (sayfa başında); ilin kuzeyindeki kahverengi alanlar; Triyas-Jura yaşlı (251-145 milyon yıl arası) şist, kuvarsit ve mermerleri, kırmızı renkli alanlar; Paleozoyik yaşlı (540-251 milyon yıl arası) metagranit kayaları, yeşil renkli yatay çizgili alanlar; Üst Kretase ofiyolitik kayalar (99-65 milyon yıl arası yaşlı), koyu mavi alanlar; Paleozoyik yaşlı (540-251 milyon yıl arası) mermerleri, Fethiye ile Seydikemer doğusu, Datça batısı, Marmaris güneybatı ucunda, açık mavi dikine çizgili alanlar; Jura-Kretase (199-65 milyon yıl arası) mermer kayalarını, mavi renkli alanlar; Jura-Kretase (199-65 milyon yıl arası yaşlı) karbonat kayalarını, kırmızı noktalı sarı alanlar; Eosen yaşlı (55-34 milyon yıl arası) kırıntlılı kayaları, sarı alanlar; Miyosen-Pliyosen yaşlı (23-1.8 milyon yıl arası) kırıntılı ve karbonat kayalarını, Dalaman, Ortaca, Köyceğiz, Eşen, Milas, Yatağan ve Muğla Merkez Ovalarının bulunduğu gri alanlar da Kuvaterner yaşlı (1.8-Günümüz arası yaşlı) alüvyon kaya birimini göstermektedir. Datça Yarımadası’nın en ucu ile Bodrum Yarımadası’nın ucunda Miyosen yaşlı (23-5 milyon yıl arası) volkanik kayalar vardır.
Sözü edilen kaya birimlerinden kireçtaşı, mermer olanlar erimeli, karstik kaya akiferlerdir.
Akifer: İçinde suyun biriktiği ve akabildiği geçirgen kayaç kütlesine akifer denir. Gözenekli ve geçirgen yapıda olan kireçtaşı, silt, çakıl ve kum içerir. Erimeli, karstik kaya birimlerindeki yer altı suyu genellikle kaynaklar şeklinde yüzeye çıkar. Ofiyolitik, gnays, şist, kuvarsit ve volkanik kayalar erimesiz, kaya ortam akifer özelliği gösterirler. Sedimanter kaya birimleri içindeki marn, kiltaşı düzeyleri geçirimsiz, kaya ortam akiferler, kırıntılı düzeyler ile alüvyonlar geçirimli, taneli ortam akiferlerdir. Alüvyon alanlarda yer altı suyu, kuyular ile çıkarılmaktadır. Paleozoyik yaşlı mermerler, Mesozoyik yaşlı kireçtaşları, Senozoyik yaşlı birimlerin kumlu-çakıllı seviyeleri ile Kuvaterner yaşlı alüvyonun kumlu çakıllı seviyelerinde açılan kuyular genelde içme, sulama, turizm ve sanayide kullanılmaktadır.
Su rezervi bakımından ele alındığında Milas, Yatağan havzası killi, marnlı genellikle su geçirmez kaya ortam akiferleri, Menteşe, Kavaklıdere, Milas kuzeyi metamorfik kayalar rekristalize kireçtaşı (mermer), gnays, şist vs. kıt su akiferleridir. Ula-Menteşe arası, Menteşe batısı, Bodrum-Milas arası, Milas çevresi karstik bir plato yapısında, yüzey sularının depolanamadığı, yer üstü ve yer altı su kaynakları bakımından zayıftır. Bu yörede fazla suyu depolayabilecek geniş alüvyon kaya birimi bulunmamaktadır.

SU KİRLİLİĞİ

Endüstriyel kaynaklar: Muğla ilinde endüstriyel atık suların oluşabileceği madencilik ve zeytinyağı sektörü bulunmaktadır. Dalaman kağıt fabrikası atığının zaman zaman kanala boşaltıldığı belirtilmektedir. Fabrika büyük miktarda yer altı suyu kullanmaktadır.
Mermer ocağı ve mermer işleme tesisleri ağırlıklı olarak Yatağan, Kavaklıdere ve Menteşe ilçelerinde bulunmaktadır. Mermer ocaklarında blok mermer kesme işleminde genellikle kuyulardan elde edilen soğutma suyu kullanılmaktadır.
Zeytinyağı üretimi veya zeytin işleme tesisleri irili ufaklı olarak hemen hemen Muğla’nın tüm ilçelerinde bulunmaktadır. Zeytin karasuları veya zeytin yıkama suları lagünlerde biriktirilerek buharlaşması sağlanmaktadır. Söz konusu işletmelerde kullanılan su şebekeden olduğu gibi yer altı suyu kuyularından da elde edilebilmektedir.
Genellikle Milas ve Fethiye ilçelerinde tarla balıkçılığı yoğunlaşmıştır. Toprak havuzlarda üretilen balıklar için gerekli sular mevcut akarsulardan temin edilmektedir.

Evsel kaynaklar: Muğla’da sanayileşmenin gelişmesi göç olayı daha da hızlandığı, bunun sonucunda da hızlı ve düzensiz şehirleşme ortaya çıktığı, ilçelerdeki nüfus artışı ve buna bağlı olarak kentleşmenin yarattığı atıkların artış göstermesi, tarımsal mücadele ilaçlarının ve kimyasal gübrelerin bilinçsizce ve kontrolsüz kullanımı da göz önüne alındığında “su kirliliğine” etki eden birçok unsurun olduğu açıkça bilinmektedir. Su kirliliğinin önemli bir başka nedeni olan evsel atıklarda bulunan “sert (biyolojik parçalanmaya dayanıklı) deterjan” kalıntılarının doğal su kaynaklarının kirletilmesinde önemli payı olduğu bilinmektedir. Deniz ve göl kenarı gibi ortamlara yakın kurulan yerleşim yerlerinde evsel atıkların fazlalığı göz önüne alınırsa, kirlenmenin buralarda önemli boyutlarda yaşandığı açıkça görülebilir.

Tarımsal kaynaklar: Su kirliliğini oluşturan diğer etmenlerin başında lağım suları, petrol atıkları, kimyasal kirleticiler ve tarımda verimi artırma amacıyla kullanılan doğal ve yapay maddeler, tarım ilaçları yer almaktadır. Bu atıklar arıtılmadan su ortamlarına boşaltıldıklarında ya da bu atıklarla kirlenen topraklardan sulara taşındıkları zaman su kirliliğine neden olurlar. Özellikle tarımsal alanlarda üretimi artırmak amacıyla kullanılan kimyasal gübreler, böceklerle savaşmakta kullanılan bir takım kimyasal zehirler yağmur suları ile toprak altına geçerek yeraltı sularının kirlenmesine, yüzeysel su kaynaklarının kalitesinin bozulmasına sebep olabilmektedirler.

İÇME-KULLANMA SUYU
Muğla ili içme-kullanma suyu toplamı 2018 yılı itibariyle yılda 61.5 hm3’dür.
Yüzeysel su kaynaklarından kullanılan su miktarı ve içme suyu arıtım tesisi mevcudiyeti: Muğla ilinde su temini Mumcular içme suyu arıtım tesisi Mumcular Barajından, Güvercinlik içme suyu arıtım tesisi Geyik Barajından, Marmaris içme suyu arıtım tesisi Marmaris Atatürk Barajından, Mumcular içme suyu arıtım tesisine ait 12 adet derin sondaj kuyusundan, Güvercinlik içme suyu arıtım tesisi ye ait 6 adet Çam köy derin sondaj kuyularından ve Su ve kanalizasyon Daire Başkanlığına ait Muğla genelindeki diğer derin sondaj kuyularından sağlanmaktadır.
Muğla Belediyesi sınırları içerisinde içme ve kullanma suyu Mumcular İAT (5.972.452 m3/yıl), Güvercinlik içme suyu arıtım tesisi (11.846.438 m3/yıl) , Marmaris içme suyu arıtım tesisi 13.867.540 m3/yıl) ve Çökertme içme suyu arıtım tesisi (120.000 m3/yıl) olmak üzere dört tesisten temin edilmektedir. Bu tesislerden Mumcular içme suyu arıtım tesisi ve Güvercinlik içme suyu arıtım tesisi Bodrum yarım adasına su sağlamaktadır.

Bodrum Yarımadası içme suyu projesi: Türkiye’nin en önemli turizm merkezlerinden biri olan Bodrum Yarımadası’ndaki Bodrum ilçe merkezi ve Konacık, Bitez, Ortakent, Turgutreis, Gümüşlük, Yalıkavak, Gündoğan, Göltürkbükü ve Yalı Çiftliği yerleşim yerlerine içme, kullanma ve endüstri suyu temin etmektir. 2013 yılında hizmete girmiştir. Bodrum Yarımadası’ndaki mevcut yer altı suyu, Karaova yer altı suyu, Çamköy yer altı suyu, Mumcular ve Geyik Barajı kaynaklarından su temini, arıtılması ve depolara iletilmesi işidir.

Yer altı su kaynaklarından temin edilen su miktarı ve içme suyu arıtım tesisi mevcudiyeti: 2017 yılı verilerine göre, yer altı su kaynaklarından; Mumcular içme suyu arıtım tesisi 2.731.294 m3, Güvercinlik içme suyu arıtım tesisi 2.858.009 m3 su kullanmıştır. Marmaris içme suyu arıtım tesisi yer altı su kaynağı kullanmamıştır.

İÇME VE KULLANMA SUYU KALİTESİ
Muğla ilinde; Menteşe (5. 6. 2009), Kavaklıdere (7. 7. 2009), Bodrum, Milas, Meşelik köyü, Yalıkavak, Yatağan, Yerkesik (31. 8. 2009), Datça, Marmaris (1. 9. 2009), Dalaman, Dalyan, Fethiye, Göcek, Köyceğiz ve Ortaca (2. 9. 2009), Ula ve Yeşilyurt (12. 9. 2009) yapılan ölçüm ve analizlerde, şebeke sularının elektrik iletkenlikleri µS/cm cinsinden Bodrum 1018, Dalaman 543, Datça 652, Fethiye 352, Kavaklıdere 385, Köyceğiz 471, Marmaris 440, Milas 862, Ortaca 572, Ula 503, Yatağan 723 şeklindedir. Bodrum şebeke suyunun elektrik iletkenliği 1018 µS/cm olup, kaliteyi bozmaktadır. Dalaman Ovası’nda tulumba suyu temsili örnek elektrik iletkenliği 1450 µS/cm olup içilemez durumdadır. Şebeke sularının PH değerleri 7.3 ile 7.9 arasındadır. Silisyum değeri 52 mg/l ile Dalaman en yüksektir. Şebeke sularından temsili numunelerin analizlerine göre Fethiye, Göcek, Gürköy (Dalaman), Meşelik köyü (Milas), Yalıkavak (Bodrum), Yeşilyurt (Muğla) içme suları kalsiyum magnezyum bikarbonatlı sular, Dalaman, Dalyan, Datça, Karacaağaç köyü (Dalaman), Köyceğiz, Ortaca, Ula içme suları magnezyum kalsiyum bikarbonatlı, Bodrum içme suyu ise kalsiyum sodyum klorürlü sulardır. Buna göre Bodrum içme suyunun kalitesi tartışmalıdır (bu değerler 2009 yılına ait olup, geçen zaman içinde iyileştirmeler yapılmış olabilir).

Kömür santralları ve su kirlenmesi: Muğla Yatağan, Kemerköy ve Yeniköy kömür santralları çok büyük miktarlarda yüzey ve yer altı suyu kullanmaktadırlar. Gerek pasalardan ve gerekse bacalardan yayılan toz, kül ve atıklar toprağı, sonrasında yer altı suyunu dolayısıyla, içme ve kullanma suyu kaynakları ağır metallerce kirlenmektedir.

Asit yağmurları: Yatağan, Kemerköy ve Yeniköy kömür santrallarından kükürt dioksit gibi baca gazları, havadaki nem ile birleşmekte ve sonuçta sülfürik asite dönüşerek, başta bitkilere zarar vermekte ve su kaynaklarını kirletmekte, suları asidik hale getirerek içilemez hale getirebilmektedir.

Linyit kömür ve arsenik: Muğla ilinde Miyosen-Pliyosen yaşındaki gölsel ortama ait kaya birimleri bünyelerinde yer yer linyit kömürü oluşumlarını barındırmaktadır. Yatağan ilçesi Eskihisar, Turgut, Tınaz, Karakuyu, Bağkaya, Bayır, Milas ilçesi Karacaköy, Ekizköy, Sekköy, Hüsamlar, Çakıralan ve Alatepe’de, Menteşe ilçesi Göktepe Berik, Yerkesik Kultak ve bazı özel işletilen yerlerde linyit kömürü sahaları bulunmaktadır.
Bazı linyit kömürleri bünyesinde arsenik içermektedir. Örneğin; Milas ilçesi Çakıralan 23 ppm, Alatepe 10 ppm, Muğla Merkez ilçesi Göktepe Berik 23 ppm, Yerkesik Kultak 10 ppm, Yatağan ilçesi Bağkaya 30 ppm, Eskihisar 54 ppm, Bayır 28 ppm, Tınaz 63 ppm, Milas ilçesi Ekizköy 16 ppm, Sekköy 17 ppm inorganik arsenik saptanmıştır.
Kömür içinde bulunan inorganik arsenik yer altı sularına karışabilmekte ve içme-kullanma suları arsenikçe zenginleşebilmektedir. Kömürlü sahalar ve kaya birimi içinde içme suyu amaçlı açılacak kuyulardaki arsenik derişimlerinde artış olup olmadığına bakılmalıdır.
BEN: Ayrıca Pliyosen yaşlı gölsel ve kömürlü kaya birimlerinde açılacak içme suyu amaçlı kuyu sularına Balkan Endemik Nefropatisi (BEN: bir çeşit böbrek hastalığı) yönüyle dikkat edilmeli ve gerekli önlemler alınmalıdır. Volkanik türü kayaçlardan beslenen kaynak ve kuyu suları arsenik bakımından zengin olabilmektedir. Ayrıca evaporitik sedimanter havzalardaki yer altı suları; sülfat, klorür, tuzluluk, elektrik iletkenliği yüksek olabilir.

Jeotermal sular-içmeceler ve kirlenme: Yatağan ilçesi Bozhöyük’te, Köyceğiz ilçesi Sultaniye (Kapniç), Velibey, Çavuş ve Gelgirme’de, Bodrum ilçesi Karaada’da, Fethiye ilçesi Gebeler’de, Ortaca ilçesi Çürükardı’nda, Datça ilçesi Gölbaşı ve Ilıca’da sıcak su (jeotermal) kaynakları bulunmaktadır. Sıcak suların bünyesinde sınırı aştığında, sağlık için istenmeyen arsenik, bor ve florürün yer altı suları ve içme suyunu kirletmemesi için alıcı nehir, çay, derelere karışmaları önlenmelidir.

KAPLICALAR
Dalaman Çürükardı kaynağında İyot 32 ppm, Arsenik 0,027 ppm, klor 9827 ppm (çok yüksek), Kükürtlü Kaynağında nikel 866 ppm, krom 830 ppm, çinko 113 ppm, baryum 112 ppm, kurşun 21 ppm saptanmıştır. Sultaniye kaplıcası elektrik iletkenliği 25100 µs/cm saptanmıştır. İçmece olarak kullanılmamalı, uzun süre kaplıca suyunda kalınmamalı.

İÇMECELER
Marmaris Gölenye içmecesi elektrik iletkenliği 27.600 µs/cm olup, klorür 8593 mg/l, bor 1.3 mg/l saptanmıştır. SAĞLIĞA ZARARLI OLUP, İÇİLEMEZ.
Milas Sepetçiler içmecesi elektrik iletkenliği 34.700 µs/cm olup, klorür 11.216 mg/l, bor 2.1 mg/l saptanmıştır. SAĞLIĞA ZARARLI OLUP, İÇİLEMEZ.
Kıyıkışlacık içmecesi elektrik iletkenliği 24.100 µs/cm olup, klorür 8.774 mg/l, bor 2 mg/l saptanmıştır. SAĞLIĞA ZARARLI OLUP, İÇİLEMEZ.
Bahçeburun içmecesi elektrik iletkenliği 1782 µs/cm olup, klorür 117 mg/l, bor 3 mg/l saptanmıştır. SAĞLIĞA ZARARLI OLUP, İÇİLEMEZ.
Çınarlıburun içmecesi elektrik iletkenliği 806 µs/cm olup, klorür 59 mg/l, bor 3 mg/l saptanmıştır.
Yataağan hacıbayramlar içmecesi elektrik iletkenliği 2360 µs/cm olup, klorür 56 mg/l, bor 2.2 mg/l saptanmıştır. SAĞLIĞA ZARARLI OLUP, İÇİLEMEZ.

Mermer ve taş ocakları: Menteşe, Kavaklıdere, Milas ve Yatağan ilçelerindeki yoğun mermer ocakları ile Muğla ilinin farklı yerlerindeki taş ocakları, genelde kireçtaşı ve rekristalize kireçtaşı (mermer) kayalarında açılmaktadır. Özellikle kireçtaşı kayaları gözenekli ve boşluklu olduklarından, yağmur suları ve yer altı suyu için büyük bir depo görevi görürler. Bu kayaların yok edilmesi aslında içme-kullanma, sulama için kullanacağımız su kaynaklarının yok olması anlamına gelmektedir.

Diğer kirlenmeler: Muğla ili merkez ilçesi ile Kavaklıdere, Bodrum ve Milas çevresinde karstik havzalarda su kuyuları ile eski yağmur suyu depolayan sarnıçlar bulunmaktadır. Bunların dışında, kıyı yerleşim alanlarında içme-kullanma suyu amaçlı kuyuların çoğu çay, dere kenarlarındaki alüvyon kaya biriminde yer alır. Bir kısım içme-kullanma suyu kuyuları katı çöp atıklarına yakın, dere içlerinde ve yakınında olup, çevresi yüksek boylu ağaçlarla, hurdalarla çevrelenmiştir. Bu ağaçların kökleri kuyu suyuna ulaşmakta ve nitrit, nitrat yönünden kirlenme yapabilmektedir.
Metalik ve diğer maden ocakları pasa ve atık havuzu çamurları alıcı dere ve su kaynakları için kirletici unsurdur.

SU KRİZİ
Ormanlar her yıl sürekli yakılmaya devam edilirse, arazi çıplak hale getirilip-çölleşmeye doğru gidilirse, baraj ve gölet yapmaya devam edilirse, yüzey suları planlı bir şekilde kullanılmazsa, yer üstü suları aşırı su çekilmeye devam edilirse, endüstriyel tarım teşvik edilirse, vahşi sulamaya devam edilirse, sanayi tesisleri kontrolsüzce ve plansız su kullanmaya devam ederlerse, maden işletmeleri doğayı kirletmeye ve arazi dengesini bozmaya devam ederlerse, taş ocakları su deposu görevi gören kireçtaşı, dolomit vd. kayaları yok etmeye devam ederlerse, sular özelleştirmeye devam edilirse, turizm bölgelerinde özellikle yaz aylarında aşırı nüfus artışı devam ederse, su kaynakları, su havzaları kirletilmeye devam edilirse, su tasarrufuna yönelinmezse, yağmur suyu hasadına geçilmezse yakın gelecekte Muğla ilinde su krizi kaçınılmaz bir hal alacaktır. Bu su kriziyle en başta şimdiden su kıtlığı çeken, Bodrum, Datça, Marmaris, Menteşe, Ula, Yatağan, Kavaklıdere ve Milas ilçeleri karşı karşıya kalacaktır. Bu ilçeler su potansiyeli ve kullanımını gözden geçirmeleri ve ona göre planlamalar yapmalıdırlar.
Alüvyon ovaları üzerinde kurulmuş olan ve yakınında yüksek kireçtaşı kütlelerinden oluşan ve su kaynakları bakımından nisbeten zengin olan dağlara yakın yerlerden Dalaman, Ortaca, Köyceğiz, Fethiye ve Seydikemer ilçeleri yüzey ve yer altı suları rezervi açısından hayli şanslıdırlar.

NE YAPMALI?
1- Muğla ilinde geleceğe ilişkin turizme dayalı su tüketimi hızla artmaktadır. Bunun planlanması mutlaka yapılmalıdır. Mevcut barajlardan sağlanan yüzey suları ile kuyulardan sağlanan yer altı sularındaki su rezervleri azalmakta, su kıtlığı giderek kapımıza dayanmaktadır.
2- Turizm merkezlerinin alt yapı, içme ve kullanma suyu planlamalarının yaz aylarındaki nüfus artışına göre yapılması gerekir. Muğla ili su ayak izi ortaya konularak, üretim ve tüketimdeki (tarım, sanayi), yeşil, mavi ve gri su ayak izi hesaplamaları yapılarak, planlamalar ona göre yapılmalıdır.
3- Aşırı su kullanımı, aşırı su talebi, binaların yağmur suyunu depolayacak şekilde tasarlanmaması, suyun yer altına sızmasını engelleyen kaplama gibi geçirgen olmayan yüzeyler nedeniyle, yer altı suyunun yenilenmesinin azalması, uygun olmayan taşkın yönetimi ve erozyon önemli sorunlardır. Suyun koruması, problemin halk tarafından algılanması, koruma için gereksiniminin kabul edilmesi ve aktif şekilde katılımla olanaklıdır.
4- Evlerde kullanılan suyun; %35’i banyoda, %30’u tuvalette, %20’i çamaşır ve bulaşık yıkamada, %10’u yemek pişirme ve içme suyu olarak, %5’i ise temizlik maksadıyla kullanılır. Suyu kullanımda bazı pratik tasarruf yöntemlerini uygulayarak koruyabiliriz. Su kaynaklarımızın ekonomik kullanılmasına ve kendi bütçemize de böylece katkıda bulunabiliriz.
5- En etkin su tasarrufu yöntemlerinden biri, ev içinde kullanılan tuvalet temizleme, çamaşır yıkama ve bahçe sulama gibi dışarıdaki kullanım için yağmur suları toplama ve depolamadır. Kanada ve İngiltere’de evde kullanılan su potansiyelinin %50’si yağmur sularından karşılanır
6- Su sorunu yaşayan özellikle Menteşe, Bodrum, Milas, Marmaris ve Datça gibi ilçelerde binalar su hasadına elverişli şekilde inşa edilmeli, su hasadına başlanmalıdır. Yağmur sularının hasadı yapılarak, bahçe sulaması, araba yıkama, yer temizliği, duş, tuvalet temizliği gibi işlerde hasat edilen su kullanılmalıdır.
7- Endüstriyel su kullanımı kontrol altında tutulmalı ve planlanmalıdır.
8- Tarımda vahşi sulama terk edilmeli, borulama-yağmurlama sistemine geçilmeli.
9- Su kaynağı olan ormanları, yangınlara karşı korumak için eğitimler verilmeli, gerekli önlemler alınmalı.
10- Çay ve derelerin beslenme havzasındaki, birer su deposu konumunda olan kireçtaşı, dolomit gibi kayaların taşocağı olarak işletilmesine izin verilmemelidir.
11- Su havzalarını ve kaynaklarını tehdit eden maden işletmelerine izin verilmemelidir.
12- Gelişigüzel tarımsal amaçlı su kuyusu açılmamalıdır.
13- Mevcut su kaynakları ve havzaları kirletilmemelidir.
SUYUN BİR İNSAN HAKKI OLDUĞU, SUYUN DA HAKLARI OLDUĞU, SUYUN ORTAK BİR MİRAS OLDUĞU UNUTULMAMALIDIR. 20.7.2019-E.A.

Kaynaklar
Atabey, E. 2019. Suyun Hikayesi. 204s. Asi Kitap: 71, Popüler Bilim Seti: 5, 1. Baskı. Ocak
2019. ISBN: 978-605-7941-04-6 İstanbul.
Atabey, E. 2018. Suyun Hikayesi. 615s. Asi Kitap: 65, Araştırma: 45,1. Baskı Şubat 2018.
ISBN: 978-605-9331-87-6 İstanbul.
Atabey, E. 2014. İyot Elementinin Doğada Bulunuşu ve İnsan Sağlığı İçin Önemi. Ankara:
MTA Yerbilimleri ve Kültür serisi-11.
Atabey, E. 2013. Muğla ili Tıbbi Jeolojik Unsurları ve Halk Sağlığı. Muğla: Muğla
Belediyesi Kültür Yayınları-13.
Atabey, E. 2013. Türkiye’de Doğal Radyasyon Kaynakları ve Tıbbi Jeolojik Etkileri.
Ankara: MTA Yerbilimleri ve Kültür serisi-10.
Atabey, E. 2009. Arsenik ve Etkileri. MTA Yerbilimleri ve Kültür Serisi: 3, 91s. ISBN:978-
605-4075-28-7.
Atabey, E. 2010. Türkiye’de İnsan Kaynaklı Unsurlar ve Çevresel Etkileri. Ankara:
MTA Yerbilimleri ve Kültür Serisi: 7, 286s. ISBN: 978-605-4075-77-5.
Atabey, E. 2010. Türkiye’de İçme Suyunda Flor ve Etkileri. Ankara: MTA Yerbilimleri
ve Kültür Serisi: 9, 100s. ISBN: 978-605-4075-80-5.
Atabey, E. 2005. Tıbbi Jeoloji. TMMOB Jeoloji Mühendisleri Odası yayınları: 88, 210s
Akkuş, İ., Akıllı, H., Ceyhan, S., Dilemre, A. Ve Tekin, Z. 2005. Türkiye jeotermal
kaynakları envanteri. MTA yayını-201.850s. Ankara
http://www.esrefatabey.com.tr/tibbijeoloji_ayrinti_.aspx?id=323
http://www.dsi.gov.tr
http://www2.dsi.gov.tr/bolge/dsi21/mugla.htm
MTA. 2010. Türkiye Linyit Envanteri. Envanter Serisi-202, ISBN: 975-605-4075-76-8.
Ankara.
MTA. 2009. Türkiye Yer altı Kaynakları (illere göre)- MTA Yerbilimleri ve Kültür serisi-5
Ankara.
Muğla İl Çevre Durum Raporu. 2018. T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Muğla Çevre ve
Şehircilik İl Müdürlüğü.
Tuncalı, E., Çiftçi, B., Yavuz, N., Toprak, S., Köker, A., Gencer, Z., Ayçık, H. ve Şahin, N.,
2002. Türkiye Tersiyer kömürlerinin kimyasal ve teknolojik özellikleri, MTA yayınları, 401s. Ankara.

Bir yorum

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

x

İlginizi Çekebilir

Dalaman / Karacaağaç-Göcek Orman Yangınına Bir Başka Yönüyle Bakış

Bu makale ‘’Herkese Bilim Teknoloji Dergisi, 26 Temmuz 2019, Sayı: 174, Sayfa: ...