ÇEVRE - DOĞADR. EŞREF ATABEYFLAŞ HABER

İÇME SUYUNA ERİŞİM HAKKI İHLAL EDİLİYOR

 

İÇME SUYUNA ERİŞİM HAKKI İHLAL EDİLİYOR

 

 

DR. EŞREF ATABEY

Jeoloji Yüksek Mühendisi/ Tıbbi Jeoloji uzmanı / Yazar

 

 

Suyun tamamen ticarileştirilmesi ‘’içme suyuna erişim hakkı ihlali’’dir. ‘’SU’’ damarlarımızda dolaşan ‘’KAN’’ muadili bir besin maddesidir. Yokluğunda ölürüz. Bugün ‘’içme suyu’’ en pahalı besin maddesi olarak görülüyor. Musluk suyuna bir güvensizlik oluştuğundan, ambalajlı suya yönelim olmaktadır. ‘’SU’yu elinde tutan su tekelleri karşılığını vermezsen insana diz çöktürürler. Su hakkı temel bir insan hakkıdır. Hiç kimsenin fiziki, ekonomik ya da başka özelliklerinden dolayı suya erişimi engellenemez.

 

‘’Suya erişebilir olmak insan hakkı mıdır; yoksa sadece bir ihtiyaç mıdır? Su, hava gibi kamusal mal mıdır; yoksa ticari bir mal mıdır? Çeşmeyi açma ya da kapatma hakkı ya da gücü kime aittir; halka mı, hükümetlere mi, yoksa piyasanın görünmez eline mi?

 

İçme suyuna erişim gün geçtikçe zorlaşıyor. Piyasada satışı yapılan ambalajlı şişe suların kalitesi ayrıca tartışılır. Suyun radyoaktivitesi bilinmediği gibi, içerisinde mikroplastiklerden tutun, toksik ağır metallere kadar maddeler olduğu çeşitli analizlerde belirtiliyor.

Bu bakımdan yerel yöneticiler halkın temiz ve kaliteli suya erişimini sağlamak zorundadırlar.

 

Bir kişinin günde 1,5-2 litre içme suyuna ihtiyacı vardır. Marketlerde PET şişe suyunun litre fiyatı 5 ile 35 TL arasında, damacana suları 70 ile 110 TL arasında değişiyor. Bebekler için 330 ml su 60 TL.

19 litre olan damacana suyu 95 bardak ve 95 TL. Bir litre su bir litre petrolün 3 katı oranında pahalı artık. Yaşam için gerekli olan içme suyuna erişim kişilerin bütçelerini zorluyor.

 

Bugün Dünyada, zengin insanlar ve şirketler istedikleri bütün suya erişim olanağına sahipken, milyonlarca insanın bu olanağı yoktur. Çünkü onlar suyun parasını ödeyemezler ya da suya ulaşamazlar.

Su hakkı, suyun herkes için bedava olması ve isteyen herkesin suyu istediği amaçla kullanması demek değildir. Su hakkı, kişisel ve ev içi kullanım amacıyla herkes için temiz, erişebilir içme suyunu garanti eder.

Suyun bir insan hakkı olması, halklarına su ve sağlık hizmeti sağlama ve su kaynaklarına zarar verilmesini önleme yükümlülüğünü hükümetlerin üzerine yükler. En önemlisi, suyun bir insan hakkı olması, suyu bir hayır işi olmaktan çıkararak bir adalet meselesi haline getirir.

 

Su hakkı, hukuki metin ve yorumlarda, öncelikle “temel bir insan hakkı” olan “yaşam hakkı” kapsamında ele alınmaktadır. Su, 1948 İnsan Hakları Bildirgesinde yoktu; çünkü o zamanlar dünyada bir gün temiz suyun biteceği tahmin edilemiyordu.

Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, 28 Haziran 2010’da aldığı karar ile su hakkını temel bir insan hakkı olarak tanımıştır. Söz konusu karar; “güvenli ve temiz içme suyu ve yeterli sağlık koşulları hakkını, yaşam hakkı ve tüm insan haklarından yararlanmak için temel olan bir insan hakkı” olarak ele almaktadır.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi madde-3 ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi madde-2’de de belirtildiği gibi, yaşam hakkını tanıyan ve güvenceye alan bütün hukuki metinlerde, aynı zamanda bireyin ve toplumun su hakkı da tanınmış ve güvenceye alınmıştır.

 

Mevcudiyet, kalite ve erişebilirlik diye tanımlayabileceğimiz su hakkının üç unsuru vardır.

Ekonomik erişilebilirlik su ve suyla ilgili olanak ve hizmetlerin bedellerinin herkes tarafından karşılanabilir olması anlamına gelir. Suyun insan yaşamı için en temel ihtiyaçlardan olduğu düşünüldüğünde, varlık nedeni temel insani ihtiyaçları karşılamak olan sosyal bir devlet için ücretsiz su hizmeti sağlanması abartılı bir talep değildir.

 

İlk bakışta zaten “kıt” olan suyun, ücretsiz olduğu düşünüldüğünde israfa neden olacağı endişesi uyandırır. Ancak günlük kullanımla sınırlandırılan ücretsiz su temini, belirlenen limitin aşılması halinde para ödenecek olması bilinciyle suyun daha da tasarruflu kullanımını teşvik edici nitelikte bir uygulamadır.

Hâlihazırda ev içi kullanımın tamamen “ücretsiz” olduğu İrlanda örneği de gözden kaçırılmamalıdır. Suyun ücretsiz olarak sağlanabilirliği konusunda destekleyici bir diğer husus ise ev içi ve kişisel su kullanımının toplam su kullanımı içerisindeki payıdır. Ev içi ve kişisel su kullanımının dünyadaki su kullanımının yalnızca %6’sını oluşturduğu gerçeği dikkate alındığında suyun ücretsiz olmasına yönelik talepler çok daha sağlam bir zemine oturmaktadır.

 

Dünyada kullanılan suyun %85’ini nüfusun %12’sinin tükettiği gerçeği eşitsizliğin boyutunun ortaya konulması bakımından yeterli olsa gerek.

Yerel yönetimlerin birincil görevi musluktan akan suyun temiz, içilebilir, güvenilir olduğunu sağlamaktır.

Dünyada su savaşı yaşanacaksa, savaşa yol açan ‘’su’’yun kendisi değil, ‘’su’’yu piyasaya sunma ve tesis etme arayışı olacak.

 

Suya erişim engeli

 

Yurt içi uçuşlarda eskiden sandviçle birlikte çay mı, kahve mi yoksa meyve suyu mu içersiniz diye sorulurdu. Pandemi dönemi bahane edilerek daha sonra sadece küçük paket su (330 ml) ikram edilirdi. AnadoluJet satıldıktan AJet olduğundan bu yana artık öksürük, hapşırık tutsa, boğazınız tıkansa, çocuğunuza su içirmek isteseniz bir yudum su için önce bedelini ödemeniz gerekiyor.

Yarım bardak su (330 ml), nakit 45 TL, kart 40 TL. Kapitalist sistem denilen şey tam da bu olsa gerek. Uçuş için birkaç bin liraya önce bileti satılır; sonra koltuk seçimi yapacağınızda 165 TL’ye varan ücret istenir; hizmetler bilet ücreti içinde olduğu halde, yolcuların ihtiyacı bir bardak suyun hesabı yapılır. ‘’SU’’ bir haktır. Bu hak kişinin elinden alınamaz. 22.05.2024

 

Kaynaklar

Eşref Atabey. 2018. Suyun Hikayesi. 615s. ISBN: 978-605-9331-87-6 Asi Kitap. İstanbul.

Maude Barlow, 2016 (Tükçe’de 1.baskı). Su hakkı. Yeşil politika kitaplığı. 351s. Yeni İnsan yayınevi. İstanbul.

Narin, A. 2016. Su hakkı ve bir müdahale aracı olarak suyun özelleştirilmesi. TAAD, y: 7, s.27, 729-755.

Şirin, T. 2014. “Suyun İnsan Hakkı Olarak Değeri”, Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C. 16, S. 3-4

İMO. 2009. Su hakkı raporu. TMH-454. 2009/2.

 

 

Daha Fazla Göster

İlgili Makaleler

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu