DR. EŞREF ATABEY

MADENDE DEVLET HAKKI !

MADENDE DEVLET HAKKI !

DR. EŞREF ATABEY

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji Uzmanı / Yazar

Madenlerin Ülke ekonomisine katkısı; “Madeni kim üretiyor; bundan kimin kazancı var; üretilen madene ne oluyor; üretildiği yerde geride ne bırakılıyor; madenden kazanılanlar ülke insanının refahına; yaşam kalitesine yansıyor mu?” sorularının yanıtındadır.

T.C. Anayasası Madde 168: ‘’Tabii servetler ve kaynaklar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. Bunların aranması ve işletilmesi hakkı Devlete aittir’’.

Madenler Devletin hüküm ve tasarrufu altında, esas sahibi Devlet ise, Devlet hakkı neden?

Devletin bu hakkını belli bir süre için, gerçek ve tüzelkişilere devretmiş olması, bir takım ekonomik kazanımlarından vazgeçmesini, vergi ve teşvik indirimlerinde bulunmasını, madenciliğin çevre ve doğayı tahrip etmesini gerektirmiyor. Devlet madenlerde üstün kamu yararı gözetmelidir.

Maden Kanunu 2.maddesine göre tüm ülke sathının maden kabul edildiği ve Ülkemizin tüm sathında faaliyet gösteren başta altın madenciliği olmak üzere Devletin aldığı pay yani Devlet Hakkı düşük oranlarda olup, Devletin madencilikten kazancı istenilen düzeyde olmamaktadır.

Maden Kanun’un 14’üncü maddesine göre Devlet hakkı, ocaktan çıkarılan madenin ocak başındaki fiyatından alınır. Tüvenan madenin, zenginleştirme işleminden geçtikten sonra satılması halinde zenginleştirme işlemlerine ait maliyetler ve amortismanlar düşüldükten sonraki fiyat, ocak başı fiyat olarak esas alınır. Maden firmaları teşvik indirimi, farklı oranlarda olmak üzere maden cinsine ve metale çevrilmesi ya da yer altı işletmesi durumuna göre Devlet hakkından %75’e varan indirimler almaktadırlar.

MADEN GRUPLARINA GÖRE DEVLET HAKKI ORANLARI

Madenlerin valilik veya il özel idaresince belirlenen ve ilan edilen boyutlandırılmış ya da yıkanmış piyasa satış fiyatı üzerinden;

Ia Grubu – İnşaat ile yol yapımında kullanılan ve tabiatta doğal olarak bulunan kum ve çakıl için: %4

Ib Grubu – Tuğla-kiremit kili, Çimento kili, Marn, Puzolanik kayaç (Tras) ile çimento ve seramik sanayilerinde kullanılan ve diğer gruplarda yer almayan kayaçlar için: %4

IIa Grubu – Kalsit, Dolomit, Kalker, Granit, Andezit, Bazalt gibi kayaçlardan agrega, hazır beton ve asfalt yapılarak kullanılan kayaçlar için: %4

IIb Grubu – Mermer, Traverten, Granit, Andezit, Bazalt gibi blok olarak üretilen taşlar ile dekoratif amaçla kullanılan doğal taşlar için: %4.5

IIc Grubu – Kalsit, Dolomit, Kalker, Granit, Andezit, Bazalt gibi kayaçlardan entegre çimento, kireç ve kalsit öğütme tesisinde kullanılan kayaçlar için: %4

III. Grup – Deniz, göl, karbondioksit (CO2) gazı (jeotermal, doğal gaz ve petrollü alanlar hariç) Hidrojen Sülfür (7/3/1954 tarihli ve 6326 sayılı Petrol Kanunu hükümleri mahfuz kalmak kaydıyla): %5

Kaynak suyundan elde edilecek eriyik halde bulunan tuzlar için: %1

 

IVa Grubu – Kaolen, Dikit, Nakrit, Halloysit, Endellit, Anaksit, Bentonit, Montmorillonit, Baydilit, Nontronit, Saponit, Hektorit, İllit, Vermikülit, Allofan, İmalogit, Klorit, Sepiyolit, Paligorskit (Atapuljit), Loglinit ve bunların karışımı killer, Refrakter killer, Jips, Anhidrit, Alünit (Şap), Halit, Sodyum, Potasyum, Lityum, Kalsiyum, Magnezyum, Klor, Nitrat, İyot, Flor, Brom ve diğer tuzlar, Bor tuzları (Kolemanit, Uleksit, Borasit, Tinkal, Pandermit veya bünyesinde en az %10 B2O3 içeren diğer Bor mineralleri), Stronsiyum tuzları (Selestin, Stronsiyanit), Barit, Vollastonit, Talk, Steattit, Pirofillit, Diatomit, Olivin, Dunit, Sillimanit, Andaluzit, Dumortiorit, Disten (Kyanit), Fosfat, Apatit, Asbest (Amyant), Manyezit, Huntit, Tabiî Soda mineralleri (Trona, Nakolit, Davsonit), Zeolit, Pomza, Pekştayn, Perlit, Obsidyen, Grafit, Kükürt, Flüorit, Kriyolit, Zımpara Taşı, Korundum, Diyasporit, Kuvars, Kuvarsit ve bileşiminde en az %80 SiO2 ihtiva eden Kuvars kumu, Feldispat (Feldispat ve Feldispatoid grubu mineraller), Mika (Biyotit, Muskovit, Serisit, Lepidolit, Flogopit), Nefelinli Siyenit, Kalsedon (Sileks, Çört) için: %3

 

IVb Grubu – Turba, Linyit, Taşkömürü, Antrasit, Asfaltit, Bitümlü Şist, Bitümlü Şeyl, Kokolit ve Sapropel için: %3

 

 

IVc Grubu – Demir, Pirit, Manganez, Civa, Antimuan, Kalay, Vanadyum, Arsenik, Molibden, Tungsten (Volframit, Şelit), Kobalt, Nikel, Kadmiyum, Bizmut, Titan (İlmenit, Rutil), , Nadir toprak elementleri (Seryum Grubu, Yitriyum Grubu) ve Nadir toprak mineralleri (Bastnazit, Monazit, Ksenotim, Serit, Oyksenit, Samarskit, Fergusonit), Sezyum, Rubidyum, Berilyum, İndiyum, Galyum, Talyum, Zirkonyum, Hafniyum, Germanyum, Niobyum, Tantalyum, Selenyum, Telluryum, Renyum için: %3

 

 

IVç Grubu: Uranyum, Toryum, Radyum gibi elementleri içeren radyoaktif mineraller ve diğer radyoaktif maddeler için: %8

 

 

V. Grup – Elmas, Safir, Yakut, Beril, Zümrüt, Morganit, Akuvamarin, Heliodor, Aleksandirit, Agat, Oniks, Sardoniks, Jasp, Karnolin, Heliotrop, Kantaşı, Krizopras, Opal (İrize Opal, Kırmızı Opal, Siyah Opal, Ağaç Opal), Kuvars kristalleri (Ametist, Sitrin, Neceftaşı (Dağ kristali), Dumanlı Kuvars, Kedigözü, Avanturin, Venüstaşı, Gül Kuvars), Turmalin (Rubellit, Vardelit, İndigolit), Topaz, Aytaşı, Turkuaz (Firuze), Spodümen, Kehribar, Lazurit (Lapislazuli), Oltutaşı, Diopsit, Amozonit, Lületaşı, Labrodorit, Epidot (Zeosit, Tanzonit), Spinel, Jadeit, Yeşim veya Jad, Rodonit, Rodokrozit, Granat Minarelleri (Spesartin, Grosüllar Hessanit, Dermontoit, Uvarovit, Pirop, Almandin), Diaspor Kristalleri, Kemererit için: %4

 

Altın ve gümüş için Devlet hakkı 2020’de %25 arttırılmıştır. Buna göre devlet hakkı altın ve gümüş için oran %1,25 olmuştur.

Altın ve gümüş üretimi yapılan maden sahalarında, zenginleştirme/konsantre işlemine tabii tutularak konsantre cevher elde edilmesi ve satılması halinde devlet hakkı, altın madeni için %11, gümüş madeni için ise %7 devlet hakkı oranından az olmamak üzere hesaplanır. Genel Müdürlüğe II. Grup (a) ve (c) bendi madenler için, dolgu agregası (balast, by-pass (stabilize), ocak taşı dahil) olarak beyan edilecek miktar, üretim yapılan yılın toplam üretim miktarının %20’ sinden fazla olamaz. Ancak II. Grup (a) ve (c) bendi madenlerin ruhsat sahibine ait çimento tesislerinde hammadde olarak kullanılması halinde devlet hakkı, bu grup için belirlenen boyutlandırılmış ocak başı satış fiyatı ve tesise beslenen toplam tüvenan maden miktarı üzerinden alınır.

 

 

MADENLERDE DEVLET HAKKI VE ÖDEME ZAMANI

 

 

3213 sayılı Maden Kanununu 3’üncü maddesinde tanımlanan madenlerde Devlet hakkı, işletmelerce birer yıllık dönemler halinde üretilen madenlerin ocak başı fiyatları üzerinden hesaplanan ve takip eden yılın Haziran ayı sonuna kadar Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığına beyan edilerek tahakkuk ettirilen ve bu süre içerisinde ödenmesi gereken mali yükümlülüklerdir.

Devlet hakkı, ruhsat sahibince her yılın Haziran ayının sonuna kadar ödenir ve bu sürenin son günü amme alacağının vade tarihidir. Ruhsat sahiplerinin, Devlet hakkını yatırdıklarına dair makbuz suretlerini Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Maden İşleri Genel Müdürlüğüne vermeleri gerekmektedir.

Devlet hakkına emsal olacak ocak başı satış fiyatı her yıl Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG) tarafından her maden için ayrı ayrı olmak üzere belirlenmekte olup, beyan edilecek Devlet hakkı emsal fiyatının altında olamamaktadır.

Beyan formunun yeminli mali müşavirlere tasdik ettirilmemesi halinde, Devlet hakkı beyanları verilmemiş sayılır. Yeminli mali müşavirler yaptıkları tasdikin doğru olmaması halinde, tasdikin kapsamı ile sınırlı olmak üzere, kaybına uğratılan Devlet hakkından ve kesilecek cezalardan ruhsat sahibi ile birlikte müştereken ve müteselsilen sorumlu olurlar.

 

 

DEVLET HAKKI İNDİRİMLERİ

 

 

İşletme izni olan maden ruhsatlarından her yıl en az ruhsat bedeli kadar Devlet hakkı alınır. Ancak, kaynak tuzlaları, lületaşı ve oltutaşı için düzenlenen ruhsatlardan alınacak Devlet hakkında bu şart aranmaz.

IV. Grup (c) bendi madenlerin yurt içinde entegre tesislerde kullanılarak metal hale getirilmesi halinde ödenmesi gereken Devlet hakkının % 75’i alınmaz.

Yeraltı işletme yöntemi ile üretim yapılması durumunda ödenmesi gereken Devlet hakkının % 50’si alınmaz.

Altın, gümüş ve platin madenleri bu madde ile getirilen herhangi bir özel indirimden yararlanamaz. Altın, gümüş ve platin dışındaki diğer madenler ise bu madde kapsamında belirtilen özel indirimlerin sadece birinden yararlanabilirler.

Özel indirimlerden yararlananlar, Kanunun 9 uncu maddesinin ikinci fıkrasında belirtilen teşviklerden yararlanamaz.

Bu yerlerin Devlet ormanlarına rastlaması ve Tarım ve Orman Bakanlığınca verilen iznin 5 hektarı geçmemesi hâlinde, bu alandan ağaçlandırma bedeli dışında başkaca bir bedel alınmaz.

Sahanın rehabilite edilerek teslim edilmesinden sonra, talep edilmesi hâlinde teslim edilen saha kadar aynı şartlarda izin verilir.

Bir ruhsat sahasında defaten verilen iznin 5 hektarı geçmesi hâlinde, 5 hektarı aşan kısım için orman mevzuatı hükümlerine göre fon bedelleri hariç diğer bedeller alınır.

Ruhsatın temdit edilmesi durumunda, aynı ruhsat sahası içerisinde Tarım ve Orman Bakanlığınca izin verilen sahanın 5 hektarı geçmemesi hâlinde ağaçlandırma bedeli, 5 hektarı geçmesi hâlinde 5 hektarı aşan kısım için fon bedelleri hariç orman mevzuatı hükümlerine göre bedel alınır.

 

TAHAKKUK EDEN DEVLET HAKKI

 

Tahakkuk eden devlet hakkı: 7.575.801.000 TL (15.11.2023)

Teşvik indiriminden sonra ödenecek devlet hakkı: 6.309.727.000 TL olmuştur (15.11.2023).

 

DEVLET HAKKINDAN BELEDİYELERE AYRILAN PAYLAR

 

Ruhsat sahibi tarafından Genel Müdürlüğün muhasebe birimi hesabına yatırılan Devlet hakkı tutarının;

 

a- Büyükşehir belediyesi olan illerde, tamamı genel bütçeye gelir kaydedilmek üzere anılan muhasebe birimince Hazine hesabına on beş işgünü içinde aktarılır. Bu tutarın %50’sini, yarısı kırsalda kullanılmak kaydıyla, yatırım izleme ve koordinasyon başkanlıklarına aktarılmak üzere İçişleri Bakanlığı bütçesine ödenek eklemeye İçişleri Bakanı yetkilidir.

 

b- Büyükşehir belediyesi olmayan illerde ise %25’i il özel idaresi hesabına, %25’i ruhsatın bulunduğu bölgeyle sınırlı olarak altyapı yatırımlarında kullanılmak üzere, doğrudan ilgili ilçeye veya ilçelerin köylere hizmet götürme birlikleri hesabına, %50’si de genel bütçeye kaydedilmek üzere Hazine hesabına anılan muhasebe birimince on beş işgünü içinde aktarılır.

 

AİLE VE GENÇLİK FONUNA KATKI

 

22.11.2023 Tarihli Aile ve Gençlik Fonu Kurulması Hakkında Kanun Madde 3’e göre Fon kaynakları arasında, Türk Petrol Kanunu kapsamında tahsil edilen Devlet hissesi ile Maden Kanunu kapsamında tahsil edilen Devlet hakkının yüzde 20’sinden pay ayrılması vardır.

 

Madencilikte Kamu yararı

 

Kamu yararı Ulusun, toplumun gereksemelerini karşılayan, toplumun bütün çıkarlarını gerçekleştirmek amacıyla girişilen çalışmalar olarak tanımlanır. Günümüzde “kamu yararı” kavramı ile “toplum yararı”, “ortak çıkar”, “genel yarar” gibi kavramlar da aynı anlamda kullanılır. Kamu yararı ile “bireysel çıkar”dan farklı olarak “ortak toplumsal” bir fayda amaçlanmaktadır*.

Madenler arasında altın madenciliğini ele alırsak, Mevcut sistem içinde altın madenciliği her zaman tartışılacaktır. Madenler sosyal devlet anlayışıyla kamu yararı gözetilerek işletilmelidir.

Türkiye’de yabancı sermayeli altın madenciliği yapan şirketler;

‘’Çifte vergilendirmeyi önleme anlaşmaları çerçevesinde bazı vergileri kendi ülkelerinde ödemektedirler.

Ülkemizde Maden Kanun’unda öngörülen teşvikler ve ülkemizde uygulanan SGK, elektrik, istihdam, yatırım gibi diğer tüm teşviklerden yararlanmaktadırlar.

Ar-Ge teşviki almaktadırlar.

KDV iadesi almaktadırlar.

Ürettikleri altın karşılığı olarak, ödedikleri devlet hakkının altın karşılığı düşüktür.

Ürettiklerini dolar ya da altın olarak alıp götürmektedirler.

Her zaman «kazanamadıklarını» ifade ediyorlar. Çok kazanmak için genellikle taşeronlarla çalışmakta, ekipmanı kiralamakta ya da ekipman kiralamayı taşeron aracılığı ile yaptırmaktadırlar.

Geride ağaçları kesilmiş, kimyasallarla kirletilmiş topraklar bırakılmaktadırlar.

Altın üreten yerli/yabancı sermayeli madencilik şirketleri Devlete Devlet hakkı olarak yüksek bedeller ödediklerini, az kar ettiklerini her fırsatta ifade etmektedirler’*. Algıya yönelik bu söylemler doğru değildir.

Şöyle ki; Maden Kanunun 14.maddesinde altın ve benzer, madenlerden devlet hakkı “ocak başı satış fiyatı” üzerinden alınmaktadır. Ocak başı fiyatı altının satış fiyatı olmayıp kanundaki tanımı; ” … madenin ocakta üretiminden ilk satışının yapıldığı aşamaya kadar oluşan nakliye, zenginleştirme ve varsa farklı prosese ait kullanılan tesis ve ekipmanın amortismanı dahil giderler çıkarılarak oluşan fiyattır.” * şeklindedir.

Diğer taraftan maden kanunun 9.maddesinde; ”.. Altın, gümüş ve platin için ise devlet hakkının %40’ı alınmaz” denilmiştir. Bu iki madde birlikte değerlendirildiğinde altın üreten yerli/yabancı sermayeli madencilik şirketlerinin ülkemizde “ürettikleri altının karşılığı ödedikleri Devlet hakkının altın olarak karşılığının” *. çok düşük olduğu görülecektir. Altın üreten firmalar çok kâr etmektedirler’’

 

Kaynaklar

Eşref Atabey. 2023. Madencilik ve Çevre. 196s. Sarmal Kitabevi. ISBN: 9786256885042. İstanbul.

Hüseyin Demir. 2019. Madenlerde Devlet hakkı Tutarının tespiti. Bülten 2019-39.

*Necati Yıldız. 2022. Altın madenciliğinde algı yönetimi: Çevre ve siyanür… Ya ekonomik boyutu?

Resmi Gazete. 3213 sayı 15/6/1985 Maden Kanunu.

Resmi Gazete. 11 Aralık 2022 tarih ve Sayı: 32040. Maden Yönetmeliği

 

Daha Fazla Göster

İlgili Makaleler

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu