TOKAT KİLLİK VE GÜNÇALI KÖYLERİ’NDE SONDAJLI MADEN ARAMASININ ÇED KAPSAMI DIŞINDA BIRAKILMASI HATALIDIR

TOKAT KİLLİK VE GÜNÇALI KÖYLERİ’NDE SONDAJLI MADEN ARAMASININ ÇED KAPSAMI

DIŞINDA BIRAKILMASI HATALIDIR

DR. EŞREF ATABEY

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji uzmanı / Yazar

Tokat Merkez ilçesi güneydoğusundaki Killik, Günçalı ve Çayören köyleri arasında kalan sahada, bir maden şirketine IV. Grup maden için 7 yıl süreli, 1477,24 Hektar alanda 15.4.2022/15.4.2029 tarihleri arasında geçerli olmak üzere Arama Ruhsatı verildiği görülmektedir.

Maden Yönetmeliğine göre 1 yıl olan Ön Arama dönemi 15.4.2023 tarihinde sona ermiş olup, 15.04.2025 tarihine kadar 2 (iki) yıl süreli Genel Arama Dönemine geçildiği anlaşılmaktadır.

Şirketin ‘’El Karotu Yöntemiyle’’ Maden Arama için yaptığı başvuruya, Tokat Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü ÇED Yönetmeliği Ek-2 listesi, 45.maddeye istinaden ÇED Gerekli değildir kararı vermiştir. Erzincan İdare Mahkemesi’nin kararı da bu yöndedir.

El karotu ile örnek alma anlamı şudur: Burgulu, elle döndürülen, ya da motorlu el karotu ile kayada delik açılır ve karot yani taş örneği alınır. Bunun çevresel yönden bir olumsuz etkisi bulunmamaktadır. Ancak, Sondaj makinasıyla karotlu derin sondaj yapıldığı takdirde bunun çevreye olumsuz etkisi olur. Dolayısıyla ÇED gereklidir.

Daha öncesinde 27.10.2021 tarihinde MAPEG’e Maden Arama Projesi sunularak,  IV. Grup Bakır, Çinko, Demir, Kurşun için ilk müracaatın yapılarak, ‘’Sahada IV (c) grubu Altın, bakır, çinko, kurşun, gümüş, demir, nikel cevherlerin araması yapılacaktır’’ denilmiştir. Ruhsat başvurularında her maden araması için önce tanıtım, neler yapılacağını açıklayıcı MAPEG’e bir proje formatı sunulmaktadır.

Şirketin sunduğu tanıtım Projenin gerekçesinde;

‘’Faaliyet alanı içerisindeki cevherleşmenin varlığını tespit edecek şekilde sondaj ve örnekleme çalışmalarının yapılması planlanmaktadır. Çalışmalar neticesinde, gözlenen mostraların getirimini sağlayan ana cevher kütlesi hatları belirlenecektir. Sahada altın, bakır, çinko, kurşun, gümüş, demir, nikel cevherlerin oluşumunun özellikleri ve ekonomik rezerv miktarlarının belirlenerek, yapılacak üretim faaliyetleri ile ülke ekonomisine kazandırılması ve ayrıca kurulacak işletme ile istihdam sağlanması müracaat alanının seçilmesinin başlıca amaçlarındandır. Sonuç olarak ruhsat sahasının geneli incelendiğinde gerek jeolojik oluşum koşulları gerek çok sayıda alterasyon gözlenmesi sebebiyle sahada metalik madenlerden özellikle hidrotermal kökenli oluşumlarla meydana gelen metalik cevherlerin ve bunların yanında ekstra cevher getirimlerinin olabileceği düşünülmektedir’’ denilmektedir.

Sunulan projede, 

‘’Genel arama döneminde çalışma alanının 1/10.000 ölçekli detay topoğrafik haritası hazırlanacak ve açılması planlanan YARMALAR, SONDAJLAR ve numune alımlarının yapılacağı yerler bu harita üzerinde gösterilecektir. Mostra haricinde ayrıca YARMA VE/VEYA GALERİ, KUYU, SONDAJ VE BENZERİ ÇALIŞMA YAPILMASI ve sonuçlarının verilmesi; Sahada içinde bulunduğu dönem boyunca toplam 450 m3 KÜBAJLIK YARMA veya 3 ayrı lokasyondan toplamda en az 100 metre SONDAJ YAPILMASI planlanmaktadır. Sahanın detay jeolojik haritası ve kesitleri çıkarılacaktır. Üretim yapılacak noktalara ulaşım için genel arama dönemi boyunca 1 Km YOL YAPILMASI planlanmaktadır’’ denilmektedir.

Bu Bakanlığın ÇED Gerekli değildir şeklinde verdiği ‘’el karotu’’ yöntemiyle arama iznine aykırılık teşkil etmektedir. Bakanlık bu belirtilenler için ÇED Gerekli Değildir izni vermemiştir.

Ruhsat tarihine bakıldığında 15.4.2023 tarihinde 2 yıl süreyle GENEL ARAMA DÖNEMİNE geçildiği anlaşılıyor. Sunulan projede açık bir şekilde yarma, ve 200 metre sondaj yapılacağı öngörülmüş. Bu durumda ÇED GEREKLİDİR. 

ÇED muafiyeti yalnız el karotu yöntemiyle numune alımındadır. Makine ile sondajlı karot alımında, belirtildiği gibi 200 metre yapılacak sondajda ve sahada açılacak yarmalar için ÇED Gereklidir.

Diğer bir husus, sahada Altın, bakır, çinko, kurşun, gümüş, demir, nikel araması yapılacak olup, bu mineraller sülfür içermektedir. Asit kaya ya da işletmeye geçildiğinde asit maden drenajı yani asidik su üretme kapasitesine sahiptirler. Bu da çevre ve insan sağlığı yönüyle zararlıdır. Minerallerden KURŞUN toksiktir. Minerolojik analizlerde muhakkak toksik olan ARSENİK minerali de saptanacaktır.

Sonuç olarak, sahada Genel Arama Dönemine geçildiğinden, belirtildiği üzere makinayla metrelerce sondajlı arama ve yarmalar açılacağından, yol çalışması yapılacağından bunun için ÇED GEREKLİDİR.

Maden arama ruhsatının açıkça hukuka aykırı ve telafisi imkansız zararlar doğuracak olması nedeniyle yürütmenin durdurulması için dava açıldığı ve sürecin devam ettiği bilinmektedir.

SONDAJLI MADEN ARAMALARINDA ÇED GEREKLİ

‘’Erzincan Kemaliye ilçesinde bir maden firmasının yürüttüğü karotlu sondaj çalışmasında, ‘’5 Aralık 2017 tarihli Resmi Gazete 7061 sayılı Kanun’un 48 inci maddesine göre, arama çalışmalarında istenen ÇED kaldırılmıştır’’ ibaresine dayanarak karotlu sondajlar yaptığı, bunun üzerine, İlgili kanunun “Jeolojik haritalama, jeofizik etüt, sismik, karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler için çevresel etki değerlendirmesi kararı aranmaz”. Fiziksel karakteri yüksek olmayan haritalama ya da jeokimyasal örnekleme benzeri çalışmalar için ÇED istenmeyecektir’’ şeklindeki ibareyi ‘’İlgili kanun SATHI yani YÜZEYSEL çalışmalarda ÇED muafiyeti sağlamıştır. 

Bunun anlamı, inceleme sırasında jeolojik haritalama yapabilir, yüzeyden çekiçle, balyozla kırıp, kırıntı, parça numune alınabilir, el karotu ile örnek alabilirsin, kablo çekip sismik etüt jeofizik etüt yapabilirsin, yani fiziksel karakteri yüksek olmayan haritalama ya da jeokimyasal örnekleme benzeri çalışmaları yüzeyde yapabilir ve bunun için ÇED gerekmeyecektir.

Ancak, yarma/hendek, kuyu, galeri ve sondaj gibi FİZİKSEL KARAKTERİ YÜKSEK, ARSENİK, ASBEST gibi mineraller bulunduran zeminde, çevreye ve insan sağlığına etki yapan çalışmalar için ÇED gerekecektir. İlgili kanunda ‘’SONDAJ’’ için ÇED muafiyeti ifadesi geçmemektedir. Dolayısıyla SONDAJLI ARAMALAR dahil, bu ruhsat kapsamında kalan alanlarda da ÇED gerekecektir’’ şeklinde yorumlayarak, Karotlu sondaj çalışmalarında ÇED gerekli olduğunu belirten uzman görüşüm, Erzincan İdare Mahkemesine 2019 yılında açılan dava dilekçesine ek yapılmak üzere sunulmuştur.

Özel şirketin ilgili kanuna dayanılarak bu sahalarda arama yapmak üzere, ÇED izni almadan faaliyete başladığı bilinmektedir. İlgili sah için verilen, KAROTLU SONDAJ ÇALIŞMASI  ÇED muafiyetini 5 Aralık 2017 tarihli Resmi Gazete 7061 sayılı Kanun’un 48 inci maddesini dayanak göstermiştir.

5 Aralık 2017 tarihli Resmi Gazete 7061 sayılı Kanun’un 48 inci maddesine göre, arama çalışmalarında istenen ÇED kaldırılmıştır: “Jeolojik haritalama, jeofizik etüt, sismik, karot, kırıntı ve numune alma ile bunlara yönelik sathi hazırlık işlemleri içeren faaliyetler için çevresel etki değerlendirmesi kararı aranmaz”. Fiziksel karakteri yüksek olmayan haritalama ya da jeokimyasal örnekleme benzeri çalışmalar için ÇED istenmeyecektir. 

Erzincan İdare Mahkemesi, Yönetmeliğin EK-2 listesinin 55. maddesinde ise; maden, petrol ve jeotermal kaynak arama projeleri, (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, jeofizik vb. yöntemle yapılan aramalar hariç) seçme-eleme kriterine tabi tutularak bu projeler için sunulan PTD üzerinden ÇED raporu hazırlanmasına gerek olup olmadığına karar verilebileceğinin düzenlediği dikkate alındığında maden arama kapsamında yapılan 33 adet Demir Madeni Karotlu Sondaj Arama Faliyeti Çalışması projesi faaliyeti için seçme eleme kriterleri çerçevesinde değerlendirme yapılmasının gerektiği anlaşılmaktadır.

Bu durumda sondajlı maden arama faaliyeti için Erzincan Valiliği Çevre ve Şehircilik İl Müdürlüğü tarafından verilen 05.02.2019 tarih ve E.1645 sayılı “ÇED Yönetmeliği Muafiyet” işlemi ile 12.09.2019 tarihli ve 10389 sayılı “ÇED Muafiyeti Görüşü Yenileme” işleminde hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna varılmıştır. 

Nitekim Danıştay Altıncı Dairesinin 19/10/2020 tarih ve E:2020/9554, K:2020/9700 sayılı kararı da bu yöndedir. 

29.7.2022 tarihli ÇED Yönetmeliği EK-2 Çevresel Etkileri Ön İnceleme Ve Değerlendirmeye Tabi Projeler listesi Madde-45: Madencilik projeleri; d) Maden arama projeleri (Sismik, elektrik, manyetik, elektromanyetik, Jeolojik haritalama, jeofizik etüt, (Danıştay Altıncı Dairesinin 16/2/2023 tarihli ve E.: 2022/7428 sayılı kararı ile yürütmesi durdurulan ibare: ‘’karot, kırıntı ve numune alma) vb. yöntemlerle yapılan aramalar hariç)’’ şeklinde ifade edilmiştir.

Tokat Merkez ilçesi güneydoğusundaki Killik, Günçalı ve Çayören köyleri arasında kalan sahada, bir maden şirketinin sondajlı maden araması için ÇED gerekli olup, ÇED kapsamı dışında sondajlı maden arama yapması hukuka aykırıdır.

Şekil 1

Şekil 2

Şekil 3