SULTANDAĞI, DOĞANCIK KÖYÜ KUM-ÇAKIL OCAĞI ÇEVRESEL ETKİLERİ

 

SULTANDAĞI, DOĞANCIK KÖYÜ KUM-ÇAKIL OCAĞI ÇEVRESEL ETKİLERİ

 

 

DR. EŞREF ATABEY

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji uzmanı / Yazar

 

 

Afyonkarahisar Sultandağı ilçesi Doğancık köyü yakınında Dori Dere üzerinde 2017 yılında hizmete girmiş olan Doğancık Şehit Tayfur Çankaya Göleti bulunur. Göletin hizmete girmesiyle dere yatağının dolayısıyla Eber Gölü suyu kesilmiştir.

 

 

Suyu kesilen dere yatağındaki çakıl ve kumu işletmek için, Afyonkarahisar İl Özel İdaresince 9,86 hektar alanda, 5.9.2023 tarihinde (5 yıl süreyle) ‘’Kum Çakıl ve Benzeri Maddelerin Alınması, İşletilmesi ve Kontrolü Yönetmeliğine aykırı şekilde, derenin RÜSUP KONİSİ ÜZERİNDE ve yer altı suyu rezervine sahip önemli bir AKİFER karakteri gösteren derede, 1-a grubu Kum-Çakıl ocağı için ER: 3445564 nolu işletme ruhsatı verilmiştir.

 

 

Resmi yazışmalardan anlaşıldığına göre, kum-çakıl ocağı izinsiz şekilde faaliyet göstermekte olup, ocak dere yatağının doğal yapısını bozmuş, köy yolunu, içme suyu kuyularını, tarımsal sulamada kullanılan boru hatlarını, 1.ve 3.Derece Arkeoloik Sit alanını, yer altı suyunu tehdit etmektedir.

 

Şekil 1

 

Kum-çakıl ocağı köy yerleşimini tehdit etmektedir

 

Doğancık köyü 1968 yılından önce Doğancık Şehit Tayfur Çankaya Göleti’nin 250 metre kuzeyinde yer almaktaydı. Sel ve heyelan tehlikesi dolayısıyla 1968 yılında şimdiki yerine taşınmıştır. Çakıl kum ocağı köye 50 metre mesafededir. Malzeme alımıyla dere yatağı sürekli köye doğru genişletilerek derenin doğal yapısı bozulmaktadır. Herhangi bir şiddetli yağış ve sel durumunda dere yatağı taşarak köyü tehdit edecektir.

 

Kum-çakıl ocağı için ÇED başvurusu bulunmamaktadır

 

Afyonkarahisar İl Özel İdaresi 7.9.2023 tarihli yazısında, ‘’Arazide çalışmalara başlanılmadan önce 3213 sayılı Maden kanunu 7.maddesi gereğince, Mülkiyet izni, ÇED izni ve diğer kurum izinlerinin alınması gerektiği’’ belirtilmiştir.

Söz konusu kum-çakıl ocağıyla ilgili Afyonkarahisar Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü sayfasında ilan edilmiş herhangi bir ÇED raporuna ulaşılamamıştır.

Nitekim Doğancık köy Muhtarının ÇED izni olup olmadığı hakkında yaptığı başvuruya Afyonkarahisar Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğünün 19.9.2023 tarihli cevabı yazısında ÇED Yönetmeliği kapsamında herhangi bir başvuru yapılmadığı bildirilmiştir.

İl Özel İdaresinin almasını istediği izinlerin alınmadığı ve usulsüz olarak kum, çakıl işletildiği anlaşılmaktadır.

 

Kum ve çakıl ocağı köy içme suyunu tehdit etmektedir

 

Köyün içme suyu borusu dere yatağı altından geçmektedir. Çakıl ve kum alımıyla borular parçalanmıştır. Şehit Tayfur Çankaya Göleti’nden tarımsal sulama boruları yine dereden geçmektedir. Tüm içme suyu boruları ve tarımsal sulamada kullanılan su boru hatları izinsiz faaliyet gösteren kum ve çakıl ocağıyla tehlike altındadır.

 

Kum-çakıl ocağı şev stabilitesi bozulmakta ve köye ulaşım yolunu tehdit etmektedir

 

Dere yatağından kum-çakıl alımı şev stabilitesini bozmaktadır. Dere yatağında DSİ tarafından yatak genişletilmesi şeklinde ıslah çalışması yapıldığı resimde görülmektedir. Ancak, dere yatağı kenar şevleri tahkimatla desteklenmediğinden yağışlı zamanlardaki sel ve su taşkınlarında dere yatağı kenarında oyulmalar olacaktır. Nitekim resimde, suyun yatağın kenarını alttan oymasıyla göçükler oluştuğu görülmektedir. Her yağış sonrasında sel ve taşkın durumunda erozyonla malzeme taşınması artarak devam eder.

Bu erozyon olayı dere yatağından malzeme alımıyla daha da hızlanır, dere yatağının fiziki yapısı bozulduğundan, ani sellenmelerde taşkınlara neden olur.

Şekil 2

 

Dere kıyısında 100 yıldan beri kullanılan köye ulaşım yolu bulunmaktadır. Bu yol aynı zamanda yangın gibi olaylarda dağa ulaşımda ve baraj yolu olarak kullanılmaktadır. Çakıl ve kum alınmasıyla dere yatağı derinleştirilmiş, kenarında dik şev oluşmuş ve yolu tehdit etmektedir. Sel, köy yolunu alttan oyarak ulaşımı engeller.

Şekil 3

 

Kum-çakıl ocağı Yazırlaryakası 1.ve 3. Derece Arkeolojik Sit Alanını tehdit etmektedir

 

Doğancık köyü Bacabağ Mevkiinde, Çalılıçukur Sırtında Eskişehir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 12.12.2019 tarihli kararıyla Yazırlarkayası Mevkii, Arkeolojik Yerleşim Yeri ve Nekropolü 1 ve 3.Derece Arkeolojik Sit ilan edilmiştir.

Arkeolojik Sit alanı sınırı Çakıl ve kum alınan Dori Deresine mesafesi yaklaşık 100 metre kadardır. Dereden çakıl ve kum alınmasıyla çevrenin doğal dengesi bozulacağından faaliyet sit alanını tehdit etmektedir.

Şekil 4

 

Kum-çakıl ocağının dere yatağına, tarım toprağına ve yer altı suyuna zararı olmaktadır

 

Doğancık köyü içme suyu kuyusu ve tarımsal sulamada kullanılan su kuyuları Dori Deresi yatağına yakındır. Çakıl ve kum alımıyla kuyuların suyu azalır ya da kurur.

Doğancık köyü Dori Dere yatağından kum ve çakıl alındığında, dere yatağı derinleşir, yatak kenarında erozyon hızlanır, yatağın kenarı alttan oyularak göçmelere neden olur.

Malzeme alımı nedeniyle yatağın doğal akışı değişir ve sel durumunda can ve mal için tehlikeli hale gelir.

 

Çakıl ve kumdan oluşan kaya birimleri (formasyonlar), çakıl ve kum taneleri arasındaki gözeneklerinde suyu depolayan en önemli su deposudurlar yani akiferlerdir. Hidrojeolojik olarak Dori Deresi, yer altı suyu rezervlerine haiz önemli bir AKİFER karakteri taşımaktadır. Çakıl kum alımıyla bu akifer ortadan kaldırılacaktır.

 

Deredeki çakıl ve kum katmanı altından devamlı bir yer altı suyu hareketi vardır. Her ne kadar dere suyu (yüzey suyu), önüne bent çekilerek kesilse de az da olsa yer altı suyu hareketi devam etmektedir.

Çakıl ve kum katmanının alınmasıyla yer altı suyunun doğal hareketi ve süzülüşü azalır, dere yatağı derinleştirildiğinde yer altı suyu yüzeylenir ve buharlaşması çabuklaşır.

Dere kenarlarındaki tarım arazilerinde yer altı suyu seviyelerinde düşüşler yaşanır ve dolayısıyla toprağının nemi azalır ya da kurur.

Malzeme alımıyla yer altı suyu dengesi bozulacağından kiraz bahçelerinin de toprağının nemi azalır, kiraz ağaçları için daha fazla su gereksinimine ihtiyaç doğar, meyve ağaçlarında kurumalar olur

 

Gölet ve kum çakıl ocağının Eber Gölü’ne zararı vardır

 

Dori Deresi’nin yatak eğimi fazla olup, yağışlı zamanlarda enerjisi aniden artmaktadır. Yamaçlardan yağışla kopup gelen iri malzeme taşıyan bir deredir. Derenin kaynağa yakın bölümlerinde daha çok blok ve çakıl boyutunda, ortalara doğru çakıl ve kum boyutlu, aşağı bölümlerinde ise daha çok kum, silt boyutlu malzeme çökelir.

Yağış anında akış rejiminin aniden enerjili hale geçmesi, sellenme ve taşkın şekline dönüşmesiyle iri malzeme taşınımı fazla olmaktadır. Bunu engellemek için, DSİ tarafından membaya yakın bölümünde suyun enerjisini kesen ‘’TERSİP BENDİ’’ yapılmıştır. Tersip bendi, suyu süzücü ve taşınan materyali tutan ve çökelten bariyerlerdir.

 

Her ne kadar göletin dolmasını engellemek için TERSİP BENDİ yapılmış ise de, bu kadar enerjili bir derede bunun etkisi olmayacaktır. Mevcut haliyle bile bent gerisi zaten suyla dolan bu yapının, yağışlarda fazla suyun enerjisini düşürmeyeceği ve taşınan materyali tutmayacağı aşikardır.

Dori Deresi’nin enerjili ve fazla malzeme taşıma özelliği dolayısıyla Doğancık Göleti kısa sürede sedimanlarla dolar ve ömrü kısa olur.

 

Dori Dere, Eber Gölü’nü besleyen önemli derelerden birisidir. Eber Gölü’nü besleyen önemli bir kaynak derelerden birisi daha önüne bent çekilerek kurutulmuştur. Dere yatağı kurutulduğundan, suyun toprağa süzülüşü kesilmiş ve yer altı suyu doğal dengesi bozulmuştur. Gölet yapımıyla Eber Gölü’ne dereden sürekli olan su akışı kesilmiştir. Dolayısıyla gölün doğal yer altı suyu beslenmesi de durmuştur.

 

 

Şekil 5

 

Kum-çakıl ocağı, ‘’Kum-Çakıl Yönetmeliği’’ne aykırı faaliyet göstermektedir

 

Dori Dere’den kum, çakıl alımına izni vermek yönetmeliğe aykırıdır. 8.12.2007 tarihli ‘’Kum Çakıl Ve Benzeri Maddelerin Alınması, İşletilmesi Ve Kontrolü Yönetmeliği’’ne göre,

a) İçme ve kullanma suyu temin edilen kıta içi yüzeysel su kaynaklarında ve bunları besleyen, akar ve kuru derelerde,

b) Termal su kaynaklarının birinci ve ikinci derece koruma alanları içerisinde,

c) Yer altı suyu rezervlerini haiz akifer karakterindeki her türlü formasyonlarda,

ç) Denizlerde kıyı çizgisi ile kıyı kenar çizgisi arasındaki bölge ve deniz sahil şeritlerinde,

d) Kıyı çizgisinden deniz istikametine doğru 20 metreden daha az derin denizlerde,

e) Her iki kıyısı, taşkın tesisleri ile ıslah edilmiş olan mecralarda,

f) Mendereslerin sık olduğu mecraların dış kurblarında,

g) Yatak şev diplerine şev yüksekliğinin iki katından daha az bir mesafe bırakarak yaklaşmak suretiyle şev stabilitesini tehdit edecek durumlarda,

ğ) Her iki sahilinde kum, çakıl katmanları devamlılık gösteren mecralarda mevcut yatağın genişletilmek istenmesi durumunda,

h) Talep edilen ocak yerinin bir akarsu ya da derenin boğaz çıkışından sonraki rüsup konisi üzerinde olması durumunda,

ı) Akarsu ve dere yataklarından ocak açılması istenen sahanın akış aşağısı veya akış yukarısı ile yatağın herhangi bir sahilinde, konumlanmış ve mevcut durumda taşkın yönünden emniyetli olan yerleşim birimleri ve tarım arazilerinin söz konusu kum-çakıl ocağının açılmasından sonra taşkına maruz kalacağının anlaşıldığı hallerde,

i) Akarsu ve dere yatakları üzerinde inşa edilmiş köprü, menfez ve benzeri sanat yapıları bulunan akarsu ve dere yataklarında, anılan sanat yapılarından herhangi birine menba yönünde 750 metre ve mansap yönünde 1000 metreden daha yakın mesafe bırakarak yaklaşılacak hallerde,

j) Diğer mevzuat ve uluslararası sözleşmelerle koruma altına alınmış alanlarda belirlenen mesafelerde, kum, çakıl ve benzeri maddelerin alımına yönelik kum ve çakıl ocağı açılması ve işletilmesine izin verilmez.

 

Kum –çakıl ocağının,

‘’Yer altı suyu rezervine sahip AKİFER karakterindeki bir formasyon ve yerinin derenin RÜSUP KONİSİ üzerinde olması, Dori Deresi’nden beslenen çevrede su kuyularının bulunuşu, söz konusu kum-çakıl ocağının açılmasından sonra taşkına maruz kalınacağı, mevcut yatağın DSİ tarafından genişletilmesi, şev stabilitesini tehdit etmesi, dere yatağının doğal yapısını bozması, yolunu, içme suyu kuyularını, tarımsal sulamada kullanılan boru hatlarını, 1.ve 3.Derece Arkeoloik Sit alanını, yer altı suyunu tehdit etmesi nedenleriyle çakıl ve kum ocağı faaliyetine izin verilmemesi, Afyonkarahisar İl Özel İdaresince verilen işletme ruhsatının iptal edilmesi gerekiyor.

 

Dere yatağına müdahalede bulunulmamalıdır. Vatandaşların dere yatağından çakıl ve kum almalarına izin verilmezken, dere kumunu bir kişinin ticaretine tahsis edilmesi kamu yararına olmamaktadır.

Yer altı suyu; içme suyu, kullanma suyu ve ovadaki tarım alanlarının ve kiraz bahçelerinin sulanması, bitkisel üretimin arttırılması, halkın beslenmesi için kullanılmaktadır.

Bu ilişki ‘üstün kamu yararı’ kapsamında kavranır

ve değerlendirilir.

Bu anlamda söz konusu kum-çakıl ocağının Kamu yararı bulunmamaktadır.