DR. EŞREF ATABEY YAZISI: BİNALARDA YAĞMUR SUYU HASADI

 

DR. EŞREF ATABEY
Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji Uzmanı /Yazar

Türkiye, sanılanın tersine, su zengini bir ülke değildir. Kişi başına düşen yıllık kullanılabilir su miktarı yaklaşık 1.350 m3 ile “su sıkıntısı çeken” bir ülke kabul edilir.
Türkiye İstatistik Kurumu, nüfusun 2030 yılında 100 milyona ulaşacağını öngörmektedir. Bu durumda, kişi başına düşen su miktarının 1.120 m³/yıl olması beklenmektedir. Türkiye “su fakiri” olma yolunda ilerlemektedir.
Temiz içme ve kullanma suyu bulma giderek zorlaşacaktır. Bu nedenle mevcut kaynaklar akılcı ve bilimsel yöntemlerle, koruma alanlarının belirlenerek, içme suyu kaynaklarını kirletmeden, bu kaynaklardan uygun verimlilikte ve aşırı işletmeye gitmeden yararlanılmalıdır [1].
Türkiye’de iklim değişikliğinden kaynaklanan yaz sıcaklıklarının artması, özellikle batı illerinde kış yağışlarının azalması, yüzey sularının kaybı, kuraklık, toprağın bozulması, kıyılarda erozyon, su baskınları, suların insan kaynaklı kirlenmeleri, su pompalanması, barajlar, çölleşme gibi etkiler su kıtlığı nedenlerindendir [1].
Yaklaşan su kıtlığına karşın suyu tasarruflu kullanmak, yağmur hasadı gibi alabileceğimiz önlemler olmalıdır.

SU TASARRUFUNDA GENEL ÖNLEMLER

Tarım teknolojisinde az su tüketen damlama sulama ve püskürtme gibi sulama yöntemlerinin geliştirilmesi,
Sanayi sektöründe az su kullanan üretim teknolojisi geliştirilmesi, geri kazanımlı su yöntemlerinden faydalanma,
Toprakta suyun depolanmasını arttırmak için erozyona engel olunması maksadıyla teraslama yapılmalı, bitki örtüsü tahrip edilmemeli, çünkü suyun depolanan miktarı toprağın derinliği ve organik madde oranı ile sıkı bir ilişkiye sahiptir. Bitkiyle örtülü bir toprağa giren yağış suyu miktarı, çıplak toprağa kıyasla iki katına çıkar [1].
Aşırı derecede yer altı suyu kullanımına yasal tedbirlerle kısıtlama getirme.
Yer altı sularının kirlenmesini önleme,
Suyun gerçek değerini anlayabilecek kadar bilinçlendirme için eğitim.
Yağmur hasadı yaparak topladığımız suyu, araba yıkama, bahçe sulama, tuvalet ve banyoda kullanabiliriz.

YAĞMUR HASADI NEDİR?

Yağmur hasadı, yağmur sularının ve yüzeysel akışa geçen suların toplanıp biriktirilmesi, bitkisel ve hayvansal üretim ile evsel tüketim için gerekli olan suyun sağlanmasıdır [2, 3].
Tarımın başlangıcıyla ilişkilendirilen yağmur hasadı yöntemleri, Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC) tarafından oluşturulan 2007 tarihli 4. Değerlendirme Raporu’nda da iklim değişikliğine uyum kapsamında önerilen bir yöntemdir.
Yağmur hasadı, Roma dönemindeki çatılardan yağmur suyu toplama sistemlerine kadar uzanmaktadır. İlk hasat örneği, Mısır’da bulunan 200 tondan 2000 tona kadar farklı boyutlardaki depolama tanklarıdır. Bu tankların bir kısmı günümüzde hala kullanılmaktadır.
İstanbul’da artan nüfusun ihtiyaçlarını karşılamak için çeşitli suyolları ile beslenen geleneksel sarnıçlara ait pek çok örnek bulunmaktadır. Sarnıçların en bilinenleri 336 sütunlu İmparator Sarnıcı (Yerebatan Sarayı), 224 sütunlu Pileksenus Sarnıcı (Binbirdirek) ve Acımusluk Sarnıcı’dır.
Son yıllarda binalarda su korunumu teknolojilerinden olan ve kullanımı giderek yaygınlaşan, yağmur suyunun toplanılarak kullanılması ile binalarda kullanılan içme suyu tüketimi oldukça azaltılmaktadır.
Ülkemizde ve Dünya’nın farklı bölgesinde özelleştirme sonrasında su fiyatlarında %290-%692 oranında artma yaşanmış, ancak suyun kalitesinde %40 oranında azalma ve şebeke suyu kesintilerinde %177 oranında artış gözlenmiştir.
Su fiyatlarındaki büyük artış sonrası kendi bahçelerinde kuyu açarak ya da yağmur suyunu toplayarak kullananlardan imtiyazlı sözleşmelere dayanarak suyun bedeli istenmiştir.
Dünya’da bu olayların neden olduğu ayaklanma ve isyanların ölümlere yol açması gibi olaylar, kamuoyunda yankı uyandırmıştır [4, 5].
Evsel su tüketimi, evlerde, otellerde, lokantalarda ve çamaşırhanelerde içme suyu, besin hazırlama suyu, temizlik, çim ve bahçe sulama ve hizmet üretimi amaçlı olarak binalarda kullanılan su miktarıdır [6, 5].
Konut binalarında kullanılan suyun miktarı azımsanmayacak bir orana sahiptir. Bu nedenle binalarda su tüketiminin azaltılması bir gereklilik haline gelmektedir.
Günümüzde tatlı su kaynaklarının hızlı biçimde tüketilmesi ve kirlenmesi gibi sebeplerden dolayı alternatif bir kaynak olan yağmur suyunun kullanılması gündeme gelmiştir.
Özellikle hava limanlarında, askeri bölgelerde, stadyumlarda, turistik tesislerde ve çatı alanı yeterince büyük olan binalarda yağmur sularının toplanarak, basit arıtma işlemlerinden geçirilip kullanıma sunulması binalarda su korunumu için alınabilecek önemli bir önlemdir [7, 5].

YAĞMUR SUYUNUN TOPLANMASI

Eski dönemlerde özellikle su sıkıntısının hissedildiği bölgelerde yaygın olarak görülen sarnıç sistemleri ile yağmur suyu toplanılarak kullanılmaktaydı. Resimlerde görüldüğü üzere, Güney Ege ve Akdeniz Bölgesi’nde bu sarnıçlar görülebilir. Bazılarından hala yararlanılmaktadır.

1

Sarnıçların kullanılabileceği yerler arasında kırsal alanlar, kıyı bölgeleri, kurak, yarı kurak alanlar, adalar ve dağınık yerleşimler yer almaktadır.
Tipik bir sarnıç sistemi 4 bileşenden oluşmaktadır [7, 5].
Bunlar;
• Yağmur suyunun binaların çatılarından veya zeminden toplanması,
• Oluk sistemi ile iletiminin sağlanması,
• Yağmur suyu deposunda biriktirilmesi,
• Arıtılarak bina içine iletilmesidir.
19.yüzyılın 2.yarısında yapılmış olan Fethiye Kayaköy evlerinde yağmur suyundan yararlanmak için ilginç bir sistem kurulmuş. Çatıda toplanan yağmur suyu, açık bir olukla, aşağıdaki bir sarnıçta, depoda biriktirilmiş.

2

En etkin su tasarrufu yöntemlerinden biri, ev içinde kullanılan tuvalet temizleme, çamaşır yıkama ve bahçe sulama gibi dışarıdaki kullanım için yağmur suları toplama ve depolamadır.
Kanada ve İngiltere’de evde kullanılan su potansiyelinin %50’si yağmur sularından karşılanır.
Su hasadıyla istenmeyen maddeler suya karışabilir. Bunlar;
-Asbestli bağlanmış kiremitlerden ve asbestli kaplamalardan açığa çıkan asbest lifleri havaya karışarak sağlık riski oluşturur ve filtrelerin tıkanmasına neden olabilir,
-Bitüm kaplı çatılardan ve tamiratlarından polisiklik aromatik hidrokarbonlar renk ve koku problemlerine neden olabilir,
-Çatıdaki yağmur oluklarından kurşun, galvanize çatı örtüsünden çinko ve demir ile bakır örtülerden bakır yeşil renge neden olur,
-Çimen çatılar toprağın renginin suya geçmesine ve ince sedimentin depolama tankına gelmesine neden olabilir.
Türkiye’de su hasadı yapıldığı ve binaların da buna uygun olduğu söylenemez.
Şehir, kasaba ve köylerin su ihtiyacı yağış, yer üstü ve yer altı sularından temin edilmektedir [1].
Yağmur suları sarnıç adı verilen depolarda toplanmaktadır. Sarnıçlar genellikle yere gömülü olarak ve su sızdırmayacak biçimde yapılır.
Çatı, teras ve temiz beton avlulardan toplanan sular sarnıca verilmektedir. Sarnıca verilen yağmur suyunun kumdan süzülmesi gerekmekte olup, bu amaçla silis kumu kullanılmaktadır.
Üçte bir orana kadar çakıl, üst tarafı ince bir kumdan meydana getirilmiş, yaklaşık olarak 1 m yüksekliğinde bir kum süzgeci iyi sonuç vermektedir.

3

Zamanla kirlenen kumları değiştirmek ya da en azından kirlenen kumları yıkamak gerekmektedir. Daha geliştirilmiş sarnıçlarda yağmur suyu bir dinlendirme ve süzme işleminden geçmektedir.
Çakıl ve ince kumdan yapılan 140 cm yükseklikteki kum süzgeci suda bulunan asılı kirlerle yüzücü maddeleri süzmekte ve su alma kuyusuna temizlenmiş suyun geçmesini sağlamaktadır. Suyun temiz kalması bakımından sarnıçtan suyun kovalarla değil tulumba ile alınması doğru olmaktadır [8, 5].
Şekilde, yağmur sularının filtreden geçirilerek sarnıçta toplanması görülmektedir.

4

GELİŞMİŞ YAĞMUR SUYU TOPLAMA VE DAĞITIM SİSTEMLERİ

Gelişmiş yağmur suyu toplama tesisatı; Toplama yüzeyi,
Yatay ve dikey oluklar, Filtreler, Pompa, Yağmur suyu deposu
Dağıtıcı sistemlerden oluşmaktadır.
Şekillerde, çatılardan yağmur suyu hasadı için geliştirilmiş yöntemler görülmektedir.

5

YAĞMUR SUYUNUN KULLANILMASI

Binalarda kullanım ihtiyacına göre suyun niteliği, içme ve içme suyu kalitesinde olmayan kullanma suyu olarak ikiye ayrılmaktadır.

KULLANIM SUYU İHTİYACININ OLDUĞU ALANLAR

Ev temizliği, yangın söndürme, çamaşır yıkama, bahçe sulama, havuz doldurma, tuvalet yıkama, araç yıkama, soğutma kuleleri ve endüstriyel işlemlerin gerçekleştirildiği alanlardır.

İÇME SUYU İHTİYACININ OLDUĞU ALANLAR

Yemek pişirme, banyo ve duş, bulaşık yıkamadır.
Yağmur suyu bina içinde ya da bina dışında kullanım suyu amaçlı olarak kullanılabilmektedir.
Basit bir yağmur suyu deposu ile araba yıkama, yüzme havuzu ya da süs havuzunu doldurma, ek boru tesisatı ile bahçe sulama, tuvalette kullanım, suyun kalitesi için yapılan dikkatli kontroller ve arıtma ile çamaşır makinaları ile duş ve banyolarda kullanım işlemleri gerçekleşmektedir [9, 5].
Yağmur suyu bina dışında; bahçe sulama, araç yıkama ve süs havuzlarını doldurma, bina içerisinde ise çamaşır makinaları ve tuvalette kullanılmaktadır.

6

Yağmur suyunu biriktirecek büyük su tankları, daha fazla tasarruf sağlayabilir. Bu tür bir su tankı için yer yoksa, yağmur veya kar yağdığında kovalara, leğenlere su biriktirilebilir.
Resimde, bahçe ve çiçek sulamada kullanmak için, bir apartmanın çatısından oluk sistemi ile toplanan yağmur suyunu küçük bir haznede biriktirerek, kaplara aktarmanın basit bir yöntemi görülmektedir.

7

Yağmur suyu konutlarda kullanım suyu olarak kimyasal dezenfeksiyondan geçmeden tuvalet rezervuarlarında ve çamaşır makinalarında kullanılabilmektedir.
Ancak toplanılan yağmur suyu istenilen kalitede değil ise çamaşır makinasında kullanımı renk ve koku gibi sebeplerden dolayı istenmeyen sorunlara yol açabilmektedir.
Konut içerisinde;
• Yağmur suyu döşeminin kullanıldığı sistemler (tek döşem),
• Şebeke döşeminin yağmur suyu döşemini beslediği sistemler,
• Yağmur suyu döşemi ile şebeke döşeminin birbirinden bağımsız olarak kullanıldığı sistemler (çift döşem) şeklinde farklı uygulama şeçenekleri bulunmaktadır [5].
Konut içerisinde basit bir yağmur suyu toplama sisteminde, çatıdan toplanan yağmur suyu, büyük parçaları tutan filtreden geçirildikten sonra yağmur suyu deposuna gelmektedir. Yağmur suyu deposundan ise çamaşır makinası ya da tuvalet deposu gibi konut içerisinde ihtiyaç duyulan alanlara pompalanmaktadır.

8

9

10

11

YAĞMUR SUYU KULLANIMINA İLİŞKİN YASA VE YÖNETMELİKLER

 

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, 23 Ocak 2021 tarih ve 31373 sayılı Resmi Gazete;

Planlı Alanlar İmar Yönetmeliğinde Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik,

MADDE 5 – Aynı Yönetmeliğin 57 nci maddesinin yedinci fıkrasına aşağıdaki (a) bendi eklenmiştir.

“a) 2000 m²’den büyük parsellerde yapılacak yapılarda mekanik tesisat projesine; çatı yüzeyi yağmur sularının, tabii zemin altında tesis edilecek yağmursuyu toplama tankında toplanması, gerekmesi halinde filtre edilerek yeniden kullanılması amacıyla yağmursuyu toplama sistemi projesi de eklenir. İlgili idarelerce daha küçük parsellere ilişkin de zorunluluk getirilebilir. Yağmursuyu toplama tankı, parselin yan, arka veya parsel sınırına 3 m. den fazla yaklaşmamak kaydı ile ön bahçe zemini altında konumlandırılır. Toplama tankı tahliye hattı varsa yağmursuyu şebekesine bağlanır, atık su şebekesine bağlanamaz.”

 

Almanya, İngiltere, Japonya, Hindistan’da yağmur suyu kullanımına ilişkin yasa ve
yönetmelikler çizelgede gösterilmiştir. Almanya ve İngiltere’de yağmur hasadı sistemi kuranlara maddi yardım ve vergi indirimleri yapılmaktadır. [5].

12

Avustralya ve Amerika Birleşik Devletleri’nde yağmur suyu kullanımına ilişkin yasa ve yönetmeliklerde, yağmur suyu toplanması ve kullanımına ilişkin konut sahipleri teşvik edilmekte, maddi yardım ve vergi indirimleri yapılmaktadır [5].

13

Halk sağlığını ve güvenliğini, çevrenin korunmasını, sistemin sürdürülebilir olmasını, içme suyu kaynaklarının suyla taşınan kirliliklerden korunmasını esas alarak yağmur suyu toplama, depolama ve deşarj sistemlerinin planlanmasına, tasarımına, projelendirilmesine, yapımına ve işletilmesine ilişkin, 23 Haziran 2017 tarihinde, Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nca ‘’Yağmursuyu Toplama, Depolama ve Deşarj Sistemleri Hakkında Yönetmelik’’ yayımlanmıştır.

14

Resimlerde, bazı tesislerde bahçe sulama, yangın deposu, araç yıkama ve tuvalette kullanılan yağmur suyu hasadı için kurulmuş sistemleri görülmektedir.

15

Çankaya Belediyesi yağmur suyu hasadı ve su tutma yöntemlerini öğrenmek ve bu konuda çalışan yöneticilerin, tasarımcılar, uzmanlar ve uygulayıcıların sürekliliğini sağlamak için Avrupa Birliği ve sivil toplum kuruluşları ile işbirliği içerisinde proje hazırlamıştır.
Çankaya Belediyesinin su hasadıyla ilgili hazırladığı yağmur hasadı kitabı ve uygulama rehberi görülmektedir.
İstanbul, Sarıyer Belediyesi hizmet binasının su gideri yağmur suyundan elde edilmektedir.
Ankara ile İstanbul Büyükşehir Belediyeleri yağmur suyu hasadıyla ilgili projeleri uygulamaya sokmuşlardır.

16

17

Su olmazsa yaşam olmaz. Yaşamı borçlu olduğumuz suyu tasarruflu kullanalım.
Binalarda yağmur suyu hasadı yapalım.

KAYNAKLAR
[1] Eşref Atabey. 2018. Suyun Hikayesi. 615s. Asi Kitap: 65, Araştırma: 45,1. Baskı Şubat 2018. ISBN: 978-605-9331-87-6 İstanbul.
[2] Oweis T., Prinz Dand Hachum A., 2001. Water Harvesting: Indigenous Knowledge for The Future of The Drier Environments. International Center for Agricultural Research in the Dry Areas (ICARDA), Aleppo, Syria.
[3] Kantaroğlu Ö., 2009. Yağmur suyu hasadı plan ve hesaplama prensipleri. IX. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi, 6-9 Mayıs, İzmir.
[4] “Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği, Küresel Su Politikaları ve TMMOB Su Raporu”, 1. Baskı ISBN: 978–9944–89–682–5, 2009.
[ 5] Şahin, N. İ. ve Manioğlu, G. 2011. Binalarda Yağmur Suyunun kullanılması. 3: Sablon 24.11.2011 12:28 Page 21
[6] “USIAD Su Raporu”; Ada Strateji, 1. Baskı ISBN: 978–9944–89–682–5, 2007.
[7] Alpaslan, N.,Tanık, A., Dölgen, D., “Türkiye’de Su Yönetimi Sorunlar ve Öneriler”, TÜSİAD Yayın No:T/2008-09/469, 2008.
[8] Sıdal, C., Öz, E. S., “Yapıda Sıhhi Tesisat”, Birsen Yayınevi, Ankara, 1984.
[9]http://www.actpla.act.gov.au/__data/assets/pdf_file/0003/3378/Rainwater_tank_Sept_2008_ updated_regulations
[10] Şahin, N.İ., “Binalarda Su Korumumu” İ.T.Ü. Fen Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Haziran, 2010.