DOLOMİT KULLANIMI DEPREMDE YAPI GÜVENLİĞİ İÇİN RİSKLİ
HAZIR BETONDA DOLOMİT KULLANIMI DEPREMDE YAPI GÜVENLİĞİ İÇİN RİSKLİDİR
DR. EŞREF ATABEY
Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji uzmanı
Toros Dağları, Munzurlar ve birçok yerde görülen kireçtaşı kayaları, karbonat minerallerinden kalsit, aragonit ve dolomitten oluşur. Bir karbonat minerali olan Dolomit, jeolojik olarak doğada yaygın olmayıp, ancak bazı formasyonlarda dolomitleşme olabilir.
Dolomit minerali endüstriyel bir hammadde olup, başlıca cam ve soda üretiminde, beyazlatıcı, boyada, ziraatte, gübre yapımında dolgu maddesi olarak ve toprak ıslahında, seramikte, suyun filtrasyonunda, metalik Magnezyum üretiminde, refrakter tuğla ve harçların üretiminde, demir-çelik sanayinde demir cevherinin sinterlenmesinde, çelik üretiminde cüruf yapıcı ve refrakter tuğlaları koruyucu olarak kullanılır.
Geniş bir kullanım alanı olan böyle bir minerale endüstriyel açıdan ihtiyaç varken, Maden yönetmeliğinde, II-a grubu madenler içinde sayılmakta ve agrega, mıcır, beton malzemesi, yol sergi malzemesi için kullanılmaktadır. Bu durum ülke maden kaynaklarını yerinde değerlendirmeme, amacı dışında kullanma anlamına gelmekte, ülke ekonomisine zararı olmakta ve kamu yararı bulunmamaktadır.
Şekil 1
ÇIKARILAN MALZEME KALİTESİZ, AYIPLI MAL OLUP, KULLANIMI RİSKLİDİR
Fotoğrafta görüldüğü üzere, bazı ocaklardan çıkarılan malzeme dolomit kaya parçalarıyla birlikte, diğer kaya parçaları ve toprak karışımı olup, kalitesizdir. Genellikle çıkarılan malzeme beton santralinde, mıcır olarak, daha ince malzemede yapıda sıva kumu olarak kullanılmaktadır. Dolomit malzeme betonda, kumu inşaatta sıvada, yol sergi malzemesi, asfaltta kullanılması risklidir. Kalitesiz malzeme satışı ayıplı, hileli mal ticareti anlamına gelir.
Şekil 2
DOLOMİT AGREGA, MICIR, HAZIR BETON VE ASFALT İÇİN KULLANILAMAZ
21.9.2015 tarihli ve 30187 sayılı Maden Yönetmeliği Madenlerin gruplandırılması,
Madde 5: II. Grup madenler:
- a) Kalsit, DOLOMİT, kalker, granit, andezit, bazalt gibi kayaçlardan agrega, mıcır, geometrik şekil verilmeden yol, baraj, gölet ve liman gibi alanlarda kullanılan taşlar, dolgu, istinat ve diğer yapı duvarı gibi yerlerde kullanılan yapı taşları (dekoratif amaçlı kullanılan taşlar hariç), hazır beton ve asfalt üretiminde kullanılan kayaçlar’’ ibaresinde DOLOMİT adı geçmektedir.
Dolomit minerali; agrega, mıcır, sergi ve dolgu malzemesi, hazır beton ve asfalt için uygun değildir.
Muğla Dalaman’da işletilen iki adet taş ocağında dolomit malzeme üretilmesi, bu malzemenin mıcır ve hazır betonda kullanılmasının yapı güvenliği açısından uygun olmayacağı gerekçeleriyle iki ocak Bakanlıkça kapatılmıştır.
Dolomit minerali; agrega, mıcır, sergi ve dolgu malzemesi, hazır beton ve asfalt için neden uygun değildir?
Dolomit kalsiyum-magnezyum karbonat CaMg(CO3)2 bileşimlidir. Gözenek hacmi yüksektir. Asidik ortamda ve yağmur suyu ile kolayca eriyebilir, toz haline gelir, mukavemeti düşer. Beton içinde agrega olarak dolomit kullanıldığında, çimento içindeki alkali hidroksitlerle alkali-karbonat reaksiyonu yapar ve hacim genişlemesi olur. Gözeneklerindeki su donar ve genişleme ile parçalanır ve asfalt yollarda çukurlar oluşur. Beton çatlar, mukavemeti zayıflar. Dolomitin bileşimindeki magnezyum, betonun kalitesini düşürür ve binaların güvenliği tehlikeye girer. Üretilen dolomit malzeme, deprem riski açısından ve binaların güvenliği bakımından yapılarda kullanılmamalıdır.
Kireçtaşı ve dolomit içinde tane, matriks, karbonat çimento ile doldurulmamış boşluklar gözenekler bulunur. Bu boşluklar taneler arası, tane içi, kristaller arası ve kalıp porozitesi şeklinde olmakta ve gözenek suyu bulunmaktadır.
Karbonat minerallerinden olan kalsit, kalsiyum karbonat (CaCO3), dolomit ise kalsiyum-magnezyum karbonat CaMg(CO3)2 bileşimlidir. Dolomit minerali kalsit mineralinin bir çeşit diyajenez geçirmesiyle olur. Kalsitin 108.7 cm3 mol hacmi, Dolomitleşmede 94.6 cm3 mol olur. Ve yüzde olarak eksi 13 molekül eksilmesi olur; yani boşluk oluşur. Kalsitin gözenek hacmi düşük, dolomitin gözenek hacmi porozitesi diğer kayaçlara göre yüksektir.
Dolomit asidik ortamda ve yağmur suyu ile kolayca eriyebilir, toz haline gelir, mukavemeti düşer. Beton içinde agrega olarak dolomit kullanıldığında, çimento içindeki alkali hidroksitlerle alkali-karbonat reaksiyonu yapar ve hacim genişlemesi olur. Gözeneklerindeki su donar ve genişleme ile parçalanır ve asfalt yollarda çukurlar oluşur. Betonda çatlamalar olur ve mukavemeti zayıflar. Dolomitin bileşimindeki magnezyum, betonun kalitesini düşürür ve dolayısıyla binaların güvenliği tehlikeye girer.
Türkiye Afrika-Anadolu levhasının birbiri altına daldığı ve çarpıştığı levha sınırları üzerindedir. Oluşabilecek yıkıcı bir depremde can ve mal kaybına yol açmamak için, şu ana kadar Dolomit ocaklarından çıkarılan agrega ve hazır betonda kullanılan malzeme ile yapılmış evler, tesisler, okullar, kamu binaları tespit edilerek, beton malzemenin depremsellik yönünden dayanıklılığının test edilmesi, depreme dayanıksız, yapı kalitesini olumsuz etkileyen malzeme kullanıldığının tespiti halinde, halkın can ve mal güvenliğini tehlikeye atmaktan sorumlular hakkında gereğinin yapılması gerekir.
DOLOMİT MALZEME ENTEGRE ÇİMENTO, DEMİR ÇELİK TESİSLERİ, ENERJİ SANTRALİ VE METAL ÜRETİMİNE YÖNELİK TESİSLERDE HAMMADDE OLARAK DA KULLANILAMAZ.
Maden yönetmeliği II-c grup madenler ‘’Kalsit, DOLOMİT, kalker, granit, andezit, bazalt gibi kayaçlardan entegre çimento, kireç ve kalsit öğütme, demir çelik tesisleri, enerji santrali ile metal üretimine yönelik tesislerde hammadde olarak kullanılan kayaçlar’’ ibaresinde yer verilen dolomit, II-c de sayılan amaç için kullanılmak istense bile, eğer ruhsat II-a grubu için alınmışsa bu mümkün görülmemektedir. Maden Yönetmeliğine göre, alınan Ruhsatlar başka amaçla kullanılamaz.
DOLOMİT; SERAMİK, REFRAKTER VE CAM SANAYİDE KULLANILAN ENDÜSTRİYEL BİR MİNERAL OLUP, AMACI DIŞINDA KULLANILAMAZ.
Endüstride yaygın olarak ihtiyaç duyulan dolomitin agrega, mıcır, agrega, beton malzemesi için amacı dışında kullanılıyor olması ekonomik bir kayıptır. Değerli bir endüstri minerali amaç dışı kullanılamaz. Bu yönüyle de dolomit ocaklarının faaliyetlerine izin verilemez.
DOLOMİT IV.GRUP (a) ENDÜSTRİYEL HAMMADDELER İÇİNDE ADI SAYILMADIĞINDAN, BU GRUP İÇİN DE RUHSAT İZNİ VERİLEMEZ
Dolomit minerali endüstriyel amaçlı kullanılmak için içinde bulunduğu IV. Grup (a) kategorisinde ruhsat talep edilse bile, bu gruptaki endüstriyel hammaddeler içinde DOLOMİT minerali sayılmadığından ruhsat alınamayacağından ve bu amaçla da kullanılamaz.
‘’IV. Grup madenler: a) Endüstriyel hammaddeler; kaolen, dikit, nakrit, halloysit, endellit, anaksit, bentonit, montmorillonit (%50’den fazla montmorillonit minerali), baydilit, nontronit, saponit, hektorit, illit (%50’den fazla illit minerali), vermikülit, allofan, imalogit, klorit, sepiyolit, paligorskit (atapuljit), loglinit ve bunların karışımı killer, refrakter killer, şiferton, alçıtaşı (jips, anhidrit), alünit (şap), halit, sodyum, potasyum, lityum, kalsiyum, magnezyum, klor, nitrat, iyot, flor, brom ve diğer tuzlar, bor tuzları (kolemanit, uleksit, borasit, tinkal, pandermit veya bünyesinde en az %10 B2O3 içeren diğer bor mineralleri), stronsiyum tuzları (selestin, stronsiyanit), barit, vollastonit, talk, steattit, pirofillit, diatomit, olivin, dunit, sillimanit, andaluzit, dumortiorit, disten (kyanit), fosfat, apatit, asbest (amyant), manyezit, huntit, tabiî soda mineralleri (trona, nakolit, davsonit), zeolit (%50’den fazla zeolit minerali), pomza, pekştayn, perlit, obsidyen, grafit, kükürt, flüorit, kriyolit, zımpara taşı, korundum, diyasporit, kuvars, kuvarsit ve bileşiminde en az %80 SiO2 ihtiva eden kuvars kumu, feldispat (feldispat ve feldispatoid grubu mineraller), mika (biyotit, muskovit, serisit, lepidolit, flogopit), nefelinli siyenit, kalsedon (sileks, çört), harzburgit, radyolarit’’ sayılmış, DOLOMİT bir endüstriyel mineral olduğu halde, görüldüğü üzere IV.Grup (a) içinde DOLOMİT minerali sayılmamıştır. Dolayısıyla endüstriyel amaç için de DOLOMİT ocağına ruhsat verilemez. Maden Yönetmeliğine göre, alınan Ruhsatlar başka amaçla kullanılamaz.
Dolomit, amacı dışında kullanılamayacağından, şimdiye kadar alınan işletme ruhsatları geçersiz olup, işletilen ocakların faaliyetlerine son verilmelidir.
En önemlisi depremde yapı güvenliği açısından dolomit malzeme inşaatta sıva malzemesi, hazır betonda mıcır ve agrega, yol sergi malzemesi, asfaltta kullanılmamalıdır.
Kaynaklar
Eşref Atabey. 1997. Karbonat Sedimantolojisi, TMMOB Jeoloji Müh. Odası Yayınları, 45, 130s. Ankara
Eşref Atabey. 2020. Deprem ve Tsunami. Asi Kitap. 309s.İstanbul.
Yüksel Önem. 2002. Sanayi madenleri.386s. Ankara
Resmi Gazete. 21.9.2015 tarihli ve 30187 sayılı Maden Yönetmeliği
