KAPADOKYA’DA 23 MİLYON YILLIK PERİBACALARI BALON TURİZMİ VE DİĞER FAALİYETLERLE TAHRİP OLMA TEHDİDİ ALTINDA
KAPADOKYA’DA 23 MİLYON YILLIK PERİBACALARI BALON TURİZMİ VE DİĞER FAALİYETLERLE TAHRİP OLMA TEHDİDİ ALTINDA
DR. EŞREF ATABEY
Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji uzmanı / Yazar
Kapadokya, Göreme’de devasa balonların kalkışı ve inişinden sonraki işleri yapmak için peşi sıra koşturan arkası römorklu arazi araçları, balonların uçuşunu ve inişini izlemek isteyenlerin otomobilleriyle peribacaları arasında ve vadilerde dolaşmaları, otellerinden manzarayı görmek isteyen turistleri taşıyarak vadiye getiren tur otobüsleri, vadilerin içinde dolaşan arazi araçları ve ATV trafiği peribacalarının doğal haline, jeolojik yapısına, jeomorfolojisine, fauna ile floraya büyük zarar vermektedir.
Jeolojik olarak günümüzden 23-2,5 milyon yıl öncesi yaş aralığında Nevşehir yöresindeki volkan faaliyetleriyle çevreye yayılan volkan külleri, tüf, ignimbirit, tüfitin ardalanmalı çökelmesi, daha sonra tektonik hareketlerin etkisi, yağmur, sel suları ve rüzgar erozyonuyla şekillenen, UNESCO Dünya Miras Listesinde, 1. DERECEDE ARKEOLOJİK ve DOĞAL SİT ALANI, jeolojik ve jeomorfolojik açıdan önemli PERİBACALARI, balon turizmi ve alanda bilinçsizce yapılan diğer faaliyetlerle tahrip olma tehdidi altındadır.
Peribacaları eşi olmayan bir dünya mirasıdır. Kapadokya “Büyüleyici havası ve sessiz vadileri, insanın nefesini kesecek güzelliği ve kayalara oyulmuş yer altı şehirleriyle dünyada nadir rastlanan bir yer”
Bu alan kamunundur. 23 milyon yıldan Günümüze kadar oluşan bu jeolojik miras alanın tahrip edilmesine, zarar görmesine izin verilmemeli.
Resim 1
Resim 2
Resim 3
İnsanoğlu, Kapadokya’nın doğal güzelliğiyle karşılaşarak, onu bir doğa mucizesi olmaktan çıkartıp, tarihe mal etmiştir. Kapadokya, kendine özgü jeolojik yapısı ile tarihsel değerlerin iç içe bulunduğu doğal bir açık hava müzesi olarak tanımlanabilir.
Peribacaları yörenin en önemli jeolojik miras (milyonlarca yıl öncesi jeolojik zamandan günümüze kadar korunmuş olan kendine has özellikleri ve görsel olan jeolojik oluşumlar) yapılarını oluşturur.
Resim 4
BALON TURİZMİ
Balon turizmi kapsamında ziyaretçilerin taşınması sırasında dört çekerli araçların vadi içleri ve peribacaları arasında hareketi sırasında tahribat oluşur. Alandaki flora ve fauna zarar görür. Peribacaları arasındaki araç ve insan trafiği aşınmayı/erozyonu hızlandırır. Doğa erozyonu kesintisiz devam eden bir unsurdur. Peribacaları bu doğa erozyonu etkisiyle şekillenir. İnsan kaynaklı tahribat devreye girerse peribacalarının şekillenmesi gerçekleşemez.
Arkası römorklu arazi araçları, tur otobüsleri ile özel araçların oluşturacağı titreşimde yaşlı peribacalarının yıkılması, şapkalarının düşmesi olasıdır. Bunların oluşturdukları titreşimlerin peribacalarına etkisi ölçülmelidir. Balon turizmi peribacalarına, doğal dokuya zarar vermeyecek şekilde düzenlenmelidir.
Resim 5
Resim 6
TIBBİ JEOLOJİK RAPOR
Balon ekipmanlarını taşıyan araçlarla birlikte sayısız özel aracın toprak yoldan geçip vadilerde gezinmeleri sırasında havaya çok fazla miktarda, göz görmeyecek yoğunlukta toz yayılmaktadır. Bu toz içinde karın zarı kanseri (mezotelyoma) nedeni olan eriyonit minerali olabilir. Bu insan sağlığı için risk oluşturur.
Tıbbi jeolojik araştırmalar ile Nevşehir yöresi bazı yerlerindeki volkanik tüf kayaları içinde karın zarı kanseri (Mezotelyoma) nedeni eriyonit minerali saptanmıştır. Balon turizmi ve diğer her türlü faaliyetler ile havaya yayılan tozun içinde kanserojen ERİYONİT minerali olup olmadığıyla ilgili Tıbbi Jeolojik rapor hazırlanmalıdır.
T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, Mekansal Planlama Genel Müdürlüğünce onaylanan plana esas jeolojik-jeoteknik etüt raporlarının hazırlanmasına ilişkin usul ve esaslar Mülga Afet İşleri Genel Müdürlüğünün (şimdiki adı Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı) 19.08.2008 tarih ve 10337 sayılı genelgesinin ‘’Tıbbi Jeolojik Tehlikeler alt başlığı altında’’, ‘’her tür ve ölçekteki planlama çalışmaları sırasında “Tıbbi Jeoloji” konusunda uzman jeoloji mühendislerince jeomedikal (tıbbi jeolojik) tehlikelerin belirlenmesi, planlama faaliyetlerinde bu tür tehlikelerin de bir yönlendirici veya sınırlandırıcı eşik olarak dikkate alınması gereklidir’’ denilmiştir.
Söz konusu genelge değişikliğe uğrayarak 01.03. 2009 tarihinde yürürlüğe girmiştir.
Genelgeye göre Nevşehir ilinde her tür ölçekte planlama çalışmalarında eriyonit minerali olup olmadığı konusunda Tıbbi Jeolojik Rapor hazırlanmaktadır. Mezotelyoma nedeni eriyonit minerali için yapılacak, imar planlarına esas hazırlanacak olan jeolojik-jeoteknik etüt raporlarında kullanılmak üzere; Tıbbi Jeolojik Riskler çerçevesinde rapor, karın zarı kanseri nedeni olan Eriyonit minerali tozlarının alanda etkilerinin gözlenip gözlenmeyeceğinin incelenmesi ve varsa belirlenen önlemlerin bildirilmesi amacıyla hazırlanmaktadır.
KAPADOKYA TEHDİT ALTINDA
Göreme ile Ortahisar arasında geçtiğimiz yılda yeni yol yapılması, Avanos ile Ürgüp arasında enerji nakil hattı çalışması, alandaki mermer, pomza, kil, bentonit ve taş ocağı faaliyetleri, yer altı depoları ve otelleri, bazı yapıların inşası, balon turizmi kapsamında vadilerde ve peribacaları arasında dört çekerli araç trafiği, hızlı tren hattı projesi gibi Kapadokya alanındaki yapay faaliyetler, Göreme’nin arkeolojik ve doğal sit koruma statüsünü tehlikeye sokmaktadır.
Göreme’nin önceki statüsü daha fazla koruma kalkanına sahipti. Kapadokya Alanı için böyle bir sınırlandırma görülmüyor ve korunması gereken bu alan içinde kentsel gelişim, konut, otel ve benzeri turizm ve ticaret alanları önerilmesi olasılığı bulunuyor. Kapadokya alanı içinde genişlemekte olan kentsel alanlar (Nevşehir başta olmak üzere) madenler ve taş ocakları, hızlı tren için önerilen ve ciddi bir jeolojik müdahale gerektiren güzergah da bulunmakta ve tüm bu doğa ile farklı ilişki kuran alanları tek bir alan altında birleştirilmiştir.
Resim 7
KAPADOKYA VE PERİBACALARI
Kapadokya alanı Hasandağı, Melendiz ve Erciyes Dağı gibi üç büyük yanardağın milyonlarca yıl devam eden püskürmeleriyle oluşan kalın bir volkanik örtüyle kaplanmıştır.
Peribacaları, farklı dirençteki kaya topluluklarının oluşturduğu ardalanmalı yapılar üzerinde yüzey sularının seçici aşındırmasıyla oluşmuş koni şekilli jeomorfolojik oluşumlardır. Bunlar koni şekilli bir gövde ile çoğunlukla bunun tepe kısmında yer alan bir bloğun oluşturduğu takke olmak üzere iki kısımdan ibarettir.
Kapadokya yöresinde peribacaları Ürgüp-Avanos-Uçhisar arası, Darsa Çayı vadisi, Gülşehir yöresi ve Ihlara vadisinde yoğun olarak izlenir. Bu alanlardaki peribacaları tüf, tüfit, ignimbirit, ignimbritik tüf, lahar, kil ve marn ardalanmasından oluşan Neojen yaşlı (günümüzden 23-2,5 milyon yıl öncesi yaş aralığı) volkanosedimanter kayaların yüzeylediği alanlarda gelişmiştir. Sayılan bu kaya topluluğunun düzenli bir ardalanma yapısı olup, peribacası oluşumu bu ardalanmalı yapıya bağlı olarak gelişmektedir.
Yöredeki peribacaları söz konusu kaya topluluklarının Pleyistosen sonrası-Günümüz (0,011 milyon yıl öncesinden günümüze kadar olan yaş aralığı) zaman aralığında aşınması ile şekillenmiştir. Vadi yamaçları ile plato eteklerinde etkin olan seçici aşınma söz konusu kaya topluluğu içerisindeki laharitik ve ignimbiritik seviyelerin koruyucu etkisine bağlı olarak bunların altındaki tüf, tüfit, kil marn gibi kısımlar aşınımdan kurtulmakta ve koni ya da piramit şekilli oluşumlar ortaya çıkmaktadır.
Bu oluşumlar yöre halkı tarafından güzel bir benzetme ile PERİBACASI olarak adlandırılmıştır. Bir peribacasının oluşabilmesi için alttaki tabakalara oranla aşınıma karşı daha dayanımlı bir takke kayaca gereksinim vardır. Yörede bu takke kayaçları ignimbirit ve ignimbritik tüfler ve laharitik seviyelerdir.
Aşınıma karşı daha az dayanımlı olan tüf, tüfit, volkan külü, kil, marnlar ise peribacalarının gövde kısımlarını meydana getirmektedir. Peribacalarının şekilleri üzerinde kayaç türü, tabaka eğimi, tabaka kalınlığı, çimentolanma derecesi, eklem sistemleri, petrografik ve kimyasal yapı gibi jeolojik özellikler ile şekillendirme süreçleri, jeomorfolojik konum, yamaç eğimi, tabaka dalım ile yamaç eğimi arasındaki açı, şekillenme döngüsü içerisindeki yeri, oksidasyon, yerel klimatik şartlar gibi jeomorfolojik özellikler etkili olmaktadır. Bu özellikler lokaliteye göre farklılıklar gösterdiğinden Kapadokya’nın değişik bölümlerinde farklı yoğunlukta, değişik geometrili ve farklı yükseklikte peribacası gelişimi gözlenmektedir.
Resim 8
Peribacalarını şekillendiren süreçler güncel olarak devam etmektedir. Şekillenme döngüsü içerisinde bir taraftan yeni peribacaları oluşurken diğer taraftan yıkılma ve bozulmalar sürmektedir. Bu doğal döngü günümüzde insan etkileri ile hızlı bir şekilde yıkılma ve bozulmalar lehine değişmektedir. Jeolojik zaman içerisinde peribacaları çok kısa süreli oluşuklar olmasına karşılık insan yaşamı açısından çok uzun bir dönemi kapsar gibi görünmekte ve bu nedenle, sözü edilen doğal döngü içerisinde insanın yapmış olduğu olumsuz etki ilk bakışta fark edilememektedir.
Kapadokya’daki peribacalarının ihtiyarlık dönemini yaşadığı, oluşum sürecinin yavaşladığı görülür. Kapadokya’da yer alan tarihi kiliseler ve yerleşim alanları genellikle vadi içleri ve plato yamaçlarında açılmıştır. Kaya türü özelliği nedeniyle çok hızlı bir eğimli yamaçların geliştiği yörede, bu alanlarda yer alan kiliseler de olumsuz yönde etkilenmekte, yamaç duyarlılığının bozulması nedeniyle yıkımlar önlenemez duruma gelmektedir.
Resim 9
KAPADOKYA ALANI İLANI
Göreme Tarihi Milli Parkı, 1-Mili Park, 2-Arkeolojik ve Doğal Sit ve 3-UNESCO Dünya geçici Miras Listesi olmak üzere üç yasal statüye aynı anda sahipti. Kapadokya Alanında arkeolojik, kentsel, doğal sit alanları, kültür ve turizm koruma ve gelişim bölgesi ve milli park gibi birçok farklı koruma statüsünün bir arada bulunmasının alanda zamanla yetki karmaşasına neden olduğu ifade edilerek, bu üç statüden Milli Park olma durumu 22.10.2019 tarihinde kaldırıldı. 23.05.2019 tarihinde alan, 7174 No’lu Kapadokya Alanı Hakkında Kanun ile “Kapadokya Alanı” ilan edildi.
Alanın yönetimi için, ‘’Kapadokya Alanının tarihi ve kültürel değerleri ile jeolojik/jeomorfolojik dokusunun ve doğal kaynak değerlerinin korunmasını, yaşatılmasını, geliştirilmesini, tanıtılmasını, gelecek kuşaklara aktarılmasını, planlanmasını, yönetilmesini ve denetlenmesini sağlamak’’ amacıyla, 23.5.2019 tarihli ve 7174 sayılı Kapadokya Alanı Hakkında Kanuna göre, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı, Nevşehir’de hizmet veren, ‘’Kapadokya Alan Başkanlığı’’ kuruldu.
Uygulamalara bakıldığında, Kapadokya’da bütüncül bir korumadan ziyade yatırımcıların turizme yönelik talepleriyle ilgili uygulamaların olduğunu görmekteyiz. Daha önceki farklı statülerin karmaşaya ve yatırımcıların ihtiyaçlarını karşılamada yetersiz kaldığı, Alan Başkanlığı uygulamalarıyla yatırımlara hızlı cevap verme ilkesi benimsendiği belirtilmekte, böyle olduğunda da bütüncül bir koruma ne yazık ki sağlanamamaktadır. Bu durum, günümüzde Kapadokya koruma kalkanının büyük ölçüde zayıfladığını göstermektedir.
KAPADOKYA ALANI
Kapadokya Alanın 83.000 hektar genişliğinde olduğu, alanda 5 ilçe, 9 belde, 49 mahalle ve 26 köyün bulunduğu, yaklaşık 217.000 kişiye hizmet ettiği belirtilmektedir. Alan sınırları, 3.6.2022 tarihinde değiştirildi. Alan sınırları içinde;
Arkeolojik sit alanları,
Kentsel sit alanları,
Kentsel-arkeolojik sit alanları,
Doğal sit alanları, etkileşim geçiş sahası,
Dünya miras alanı,
Kültür ve turizm gelişim bölgesi (24.2.2020 tarihinde kaldırılmıştır),
Milli park alanı (22.10.2019 tarihinde kaldırılmıştır),
Herhangi bir koruma statüsü olmayan alanlar bulunmaktadır.
MİLLİ PARK STATÜSÜ
Göreme’nin de içinde bulunduğu alan 30.10.1986 tarihinde Ürgüp, Uçhisar, Ortahisar, Zelve ve Çavuşin yerleşimleri ve Güvercinlik Vadisi, Aşk Vadisi, Kılıçlar Vadisi, Kızılvadi ve Meskender Vadisi’nin bulunduğu toplam 9614 hektar alan ‘’Milli Park’’, 06.01.2005 tarihinde ise bölge ‘’Nevşehir-Kapadokya Kültür Turizm Gelişim Bölgesi’’ ilan edildi.
Göreme Milli Parkı’nın bulunduğu alan Kapadokya Alan Başkanlığının yetki alanına girdi
Kapadokya Alanında arkeolojik, kentsel, doğal sit alanları, kültür ve turizm koruma ve gelişim bölgesi ve milli park gibi birçok farklı koruma statüsünün bir arada bulunmasının, zamanla yetki karmaşasına neden olduğu gerekçesiyle, Milli Park olma durumu 22.10.2019 tarihinde kaldırılan Göreme alanıyla ilgili, yetkili tek idare ‘’Alan Başkanlığı’’ oldu.
Kapadokya Alanında Göreme Milli Park Statüsü devam edebilirdi, bir alanda birden çok koruma statüsü olması mümkündür. Bir alan sit, milli park gibi birden çok korunan alan statüsüne sahip olabilir. Bu durumda alan ilgili idarelerin yetki alanları kapsamında ve birden fazla yönden korunabilir. Alanın yönetimine hakim ilkeleri koruma amacı taşıyan yönetim planları belirler. Milli Parklarda hazırlanması gereken Uzun Dönemli Gelişim Planları, alanın korunmasına ve birden fazla yetkili idarenin uyumlu çalışmasına uygun hazırlanabilir ve daha sağlıklı olabilirdi.
Resim 10
GÖREME ULUSLARARASI KORUMA STATÜSÜ
Göreme Milli Parkı’nın yanı sıra, Derinkuyu ve Kaymaklı Yeraltı Şehirleri, Karain Güvercinlikleri, Karlık Kilisesi, Yeşilöz Theodoro Kilisesi ve Soğanlı Arkeolojik Alan 1985 yılında, 357 liste sırasında, Doğal ve Kültürel kategoride UNESCO Dünya Miras listesine alındı.
KAPADOKYA BÖLGESİ I. II. III. DERECE ARKEOLOJİK VE DOĞAL SİT ALANI
04.07.2012 tarihinde belirlenen Kapadokya Bölgesi oldukça geniş bir alanı kapsayan doğal, tarihi, I. ve III. derece arkeolojik sit alanları sınırları haritada görülmektedir.
Resim 11
Kapadokya Alan Başkanlığının görevi
Kapadokya Alan Başkanlığının görevleri arasında sayılann, (a) ‘’Kapadokya Alanının tarihi ve kültürel değerleri ile doğal kaynak değerlerinin ve jeolojik/jeomorfolojik dokusunun korunması, yaşatılması, geliştirilmesi, tanıtılması, gelecek kuşaklara aktarılması, planlanması, yönetilmesi, denetlenmesi, alan içindeki turizm faaliyetlerinin planlanması, geliştirilmesi ve teşvik edilmesini sağlamak’’ diye belirtilmektedir.
Balon turizmi ve diğer faaliyetlerin peribacalarına ciddi zararlar veriyor olması, Kapadokya Alan Başkanlığının (a) maddesinde belirtilen ‘’alan içindeki turizm faaliyetlerinin planlanması, geliştirilmesi ve teşvik edilmesini sağladığı’’, ancak aynı bendin başında ifade edilen ‘’Alanının tarihi ve kültürel değerleri ile doğal kaynak değerlerinin ve jeolojik/jeomorfolojik dokusunun korunması, yaşatılması, geliştirilmesi, tanıtılması, gelecek kuşaklara aktarılması, planlanması, yönetilmesi, denetlenmesi’’ ilkesi dikkate alınmadığı görülüyor.
ÖNERİ
Peribacaları eşi olmayan bir dünya mirasıdır. Bu alan kamunundur. 23 milyon yıldan günümüze kadar oluşan bu jeolojik miras alanın tahrip edilmesine, zarar görmesine izin verilmemelidir.
Balonla bir kez havalanma bedelinin, Türkiye’de yaklaşık asgari ücrete denk geldiğini, birçok emeklinin maaşının üstünde bir miktar olduğunu düşünürsek, yabancılar için çok düşük olan balonla havalanmanın bedelinin önemli bir döviz girdisi sağladığı ortadadır.
Ancak, balon turizmi yapılırken doğal erozyon (jeolojik erozyon) dışındaki, peribacaların doğal oluşumlarını engelleyecek faaliyetlerde, doğal dokuya zarar verecek müdahalelerde bulunulmamalıdır.
Belirli kurallar çerçevesinde düzenlemeler yapılmalıdır.
Göreme 1.derece arkeolojik ve doğal sit alanı dışında belli alanlar oluşturarak balonların buralardan havalanması ve inişlerinin de belli alana gerçekleşmesi sağlanmalıdır.
Balonları taşıyan araçlar ile özel araçların vadi içlerinde ve peribacaları arasında dolaşmalarına izin verilmemelidir.
Vadiler ve peribacaları arasında belirli seyir yerleri ve yürüme güzergahları belirlenmelidir.
Belirlenen kurallara herkes uymalı ve denetimler eksiksiz yapılmalıdır.
Kaynaklar
Eşref Atabey. Kapadokya Alanı’ndaki faaliyetler nedeniyle Göreme’nin sit koruma statüsü tehlikede, 1.9.2022 (https://www.temizmekan.com/kapadokya-alanindaki-faaliyetler-nedeniyle-goremenin-sit-koruma-statusu-tehlikede/)
Eşref Atabey. 2013. Nevşehir ili Tıbbi Jeolojik Unsurları ve Halk Sağlığı. Nevşehir Belediyesi yayınları. 399s. ISBN: 9944-5633-7-6
Eşref Atabey. 2022. Unesco Dünya Mirası Göreme’de 1.Derece Arkeolojik ve Doğal Sit Alanında Yol Yapılması- https://www.herkesebilimteknoloji.com/haberler/toplum/unesco-dunya-mirasi-goremede-1-derece-arkeolojik-ve-dogal-sit-alaninda-yol-yapilmasi
Eşref Atabey. 2022. Göreme Ortahisar alternatif yolu 1.derece arkeolojik sit alanından geçiyor (https://www.temizmekan.com/goreme-ortahisar-alternatif-yolu-1-derece-arkeolojik-sit-alanindan-geciyor/)
Eşref Atabey. 2022. Unesco Dünya mirası Göreme’de 1.derece arkeolojik sit alanında yol yapılması-https://www.cekulvakfi.org.tr/makale/unesco-dunya-mirasi-goremede-1-derece-arkeolojik-ve-dogal-sit-alaninda-yol-yapilmasi
Nevşehir Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Karar-2014. Kapadokya Bölgesi I. ve III. derece arkeolojik sit alanı sınırları.
Özer Akdemir. Göreme’yi neden göremedik? 23.9.2024 (https://www.evrensel.net/yazi/95609/goremeyi-neden-goremedik).
