Anasayfa / KÖŞE YAZARLARIMIZ tüm yazılar için fotografa tıklayınız / DR. EŞREF ATABEY / DR. EŞREF ATABEY’İN YAZISI: MUĞLA İLİ DEPREM TEHLİKESİ

DR. EŞREF ATABEY’İN YAZISI: MUĞLA İLİ DEPREM TEHLİKESİ

MUĞLA İLİ DEPREM TEHLİKESİ

 

  1. EŞREF ATABEY

Jeoloji Yüksek Mühendisi

 

Deprem, yerkabuğu içerisinde fay olarak tanımlanan kırıklar üzerinde biriken enerjinin aniden boşalması sonucunda oluşan yer değiştirme hareketinin neden olduğu elastik dalga hareketleridir*1. Güney Ege ve Batı Akdeniz, Muğla Bölgesi, ülkemizin depremsellik açısından en tehlikeli yörelerinden birisidir. Ege ve Akdeniz’de kıyılar boyunca son yüzyılda büyük deprem (M>7,0) üreten kaynakların varlığı bilinmektedir. Bu bölgede binlerce deprem meydana gelmiştir. Son yıllardaki Muğla-Bodrum, Yatağan, Gökova Körfezi deprem etkinliği dikkat çekmektedir. Tarihsel dönemlerde de birçok yıkıcı depreme maruz kalmıştır. 

 

Muğla’da son yüzyılda meydana gelen deprem büyüklükleri ve etkilenen yerler şunlardır:  

1926 M=7.4 Rodos, 

1933 M=6.5 Kos, 

1941 M=5.8 Muğla, 

1957 M=7.1 Fethiye, 

1959 M=5.7 Köyceğiz, 

1961 M= 6.3 Marmaris, 

1969 M=5.4 Fethiye, 

2004 M=5.1-5.3 Gökova Körfezi,

2004 M=5.1 Ula, 

2012 M=6.0 Ölüdeniz, 

2017 M=5.0 Menteşe, 

2015 M=6.1 Girit Adası doğusu, 

2017 M=6.6 Gökova Körfezi.

1900-2013 yılları arasında, Fethiye, Dalaman, Ortaca, Köyceğiz, Marmaris,  Datça ve Bodrum civarında, büyüklükleri 3 ile 7.8 arasında değişen 3802 adet deprem meydana gelmiştir2.

 

Richter’e göre deprem büyüklüğü 

1.0-3.0: Hissedilmez, sismograf ile kaydedilir. 

3.1-4.0: Sık hissedilir, çok az hasar verir. 

4.1-6.0: Binalar ve diğer yapılara hasar verir. 

6.1-6.9: Nüfusun yoğun olduğu yerlerde büyük hasar verir. 

7.0-7.9: Şiddetli depremdir ve ciddi hasar verir. 

8.0 ve daha büyük: Çok şiddetli depremdir ve yerleşim yeri tümüyle yok olabilir. 

 

MUĞLA İLİ DEPREM POTANSİYELİ

 

Afrika kıtasının Anadolu kıtası altına dalma kuşağında olan Muğla güney bölgesinde Türkiye’nin en büyük ve en derin depremleri oluyor. Afrika Kıtasının Ege Denizi ve Batı Anadolu altına dalışında yıllık hızı 4-5 cm’ye ulaşmakta. Afrika Kıtası ile Anadolu Kıtasının aynı zamanda birbirine çarpışmasıyla Ege Denizi kabuğu ile Batı Anadolu Yunanistan kabuğunda büyük gerilmeler oluyor. Bu gerilmeler özellikle Güney Ege dalma-batma kuşağının Yunanistan tarafında son 5-6 yıldır 5 ve 6 büyüklüğünde depremler oluşturmuştur. Bölgede son 100 yıllık zaman dilimindeki yıkıcı depremlerin büyük çoğunluğu özellikle 1941 ve 1957 yılları arasında oluşmuştur. Son 35 yıl içerisinde bölgede büyük deprem (M>6) olmamıştır. Bölgede M=7.5 büyüklüğünde depremler için yinelenme (tekrarlama) yaklaşık 96 yıl, M=7 büyüklüğündeki depremler için 33 yıl, M=6.5 büyüklüğündeki depremler için 11 yıl, M=6 büyüklüğündeki depremler için 4 yıl, M=5.5 büyüklüğündeki depremler için 1 yıl olarak bulunmuştur3.  Kısaca yapılan istatistik çalışma, bölgenin deprem riskinin yüksek olduğunu ortaya koymaktadır. 

 

MUĞLA İLİNDE TEHLİKE YARATAN AKTİF FAYLAR

 

Aktif fay nedir? Jeolojik olarak son 10.000 yılda (Holosen döneminde) en az bir kez hareket etmiş ve deprem üretmiş olan faydır*.

Muğla’daki depremler daha çok, ‘Helenik Kıbrıs’ yayı olarak adlandırılan fay sistemi ile ilişkilidir. Helenik-Kıbrıs yayı Türkiye’nin güney kıyısı yakınlarında, Girit Adası’nın güneyinden geçerek kuzeydoğu yönünde Rodos Adası’nın güneyinden Fethiye Körfezi’ne doğru uzanır. Helenik yayı Akdeniz’deki tektonik aktivitenin en yoğun olduğu bölgedir2, 4. Geçmişte de Fethiye’de önemli depremler meydana gelmiştir.

 

Muğla Fayı: Bu fay, Muğla’nın yaklaşık 15 km güneydoğusunda Arıcılar Mahallesinden başlayarak Gölcük, Yaraş, Düverek, Menteşe’den geçen, güneydoğu-kuzeybatı yönlü yaklaşık 32 km devam eden normal bir fay karakterindedir. Menteşe ve Düğerek civarında genç fay sarplıkları ve taze fay aynaları görülebilir. Muğla polye ovası (Karabağlar Ovası), Muğla Fayı’nın kontrolünde, bloğun güney kanadının çökmesi sonucunda oluşmuş, kuzeybatı-güneydoğu yönünde uzanan bir ovadır. 

22 Kasım 2017 Arıcılar Mahallesinde MW=5.0 büyüklüğünde ve 5-10 km derinliğindeki, 25 Kasım 2017’de 5.3 büyüklüğünde ve derinliği 4-10 km Kavakçalı Mahallesi’nde olan deprem Muğla fayı ile Ula-Gökova-Ören fayı kesişme noktasında meydana gelmiştir5, 6. Muğla Fayı, 6.48 büyüklüğünde deprem üretebilir 7.

 

Yatağan Fayı: Turgut, Yatağan yakın güneyi ve Akçaova hattı boyunca, güneydoğu-kuzeybatı yönünde uzanır. Muğla Fayının devamı niteliğindedir. 17 km uzunluğundadır. 6.48 büyüklüğünde deprem üretebilir7.

 

Gökova-Ören Fayı: Bu fay, Muğla doğusunda Muğla Fayından Ula-Arıcılar Mahallesi civarında dar bir açı yapacak şekilde ayrılarak batı-güneybatı doğrultusunda uzanır. 3 segmentten oluşur. Fay zonunun karadaki toplam uzunluğu 60 km, deniz içindeki uzantısıyla birlikte toplam 120 km uzunluğu vardır. Ören’in batısında Çökertme kıyısından denize girerek İstanköy Adası’nın güneyini izler ve buradan batıya doğru devam eder. Faylanma sonucu güney blok yani Gökova ve Akyaka ovası, kuzeyine göre yani Kızılyaka köyü-Ula merkeze göre 500 m civarında aşağıya doğru kaymıştır. 

21 Temmuz 2017 tarihinde Gökova Körfezi’nde MW=6.6 büyüklüğünde ve 6-10 km derinliğinde meydana gelen deprem bu fay üzerinde olmuştur5, 6. Gökova Fayı 6.61 büyüklüğünde deprem üretebilir7.

 

Karaova-Milas Fayı: Milas Fayı, sağ yönlü doğrultu atımlı, batıdan doğuya doğru Karakuyu ve Beçin olarak adlandırılan iki segmentten oluşur5, 6. 25 km’lik Karakuyu segmenti 6.73 büyüklüğünde,14 km’lik Beçin segmenti ise 6.5 büyüklüğünde deprem üretebilir8.

 

Marmaris-Bozburun Fayı: BozburunYarımadası’nın doğu kenarında kuzeydoğu-güneybatı yönünde uzanır. Bozburun Yarımadası ucunda Sömbeki Adası’na bakan aralıkta 24 Kasım 2012’de 4.4 büyüklüğünde deprem olmuştur5, 6. 11 km uzunluğundaki fay, 6.23 büyüklüğünde deprem üretebilir 8.

 

Marmaris-Selimiye Fayı: Selimiye içinden geçer ve doğu batı yönlü uzanır. 21 km uzunluğundaki fay, 6.61 büyüklüğünde deprem üretebilir8.

 

Datça Fayı: Datça kuzeyi Kızlan Mahallesi yakınında yaklaşık doğu-batı yönünde uzanır. Batı ucu denize doğru uzanır. 10 km uzunluğundaki fay, 6.18 büyüklüğünde deprem üretebilir8.

 

Dalaman Fayı: Dalaman Ovası’nı doğudan sınırlayan güneybatı-kuzeydoğu yönlü bir faydır. Dalaman sahilinde fay sarplıkları-falezleri açıkça görülür. Rodos Adası ucuna birleşir. Aslında bu tektonik yapı Afrika kıtası ile Anadolu kıtasının birbiri altına daldığı ve çarpıştığı zondur.

 

Eşen-Seydikemer Fayı: Eşen Ovası’nı kuzeyden sınırlayan ve Seydikemer kuzeyinden Burdur Fayına birleşen kırıklardır. 18 km uzunluğundaki fay, 6.52 büyüklüğünde deprem üretebilir8.

 

Fethiye-Burdur Fayı: Fethiye’den başlayıp, Altınyayla, Tefenni ve Burdur arasında yer alan kuzeydoğu uzanımlı 250 km uzunluğunda bir faydır. Tek bir ana faydan ziyade, birbirine paralel kısa faylardan oluşmaktadır. Bu kısa fayları kuzeybatı yönlü faylar kesmektedir. Fethiye segmenti 30 km olup, Fethiye Körfezi içine doğru devam eder9.  Kuzeyde Ören fayıyla kesilir. Fethiye Ovasını güneyden sınırlayan güneybatı-kuzeydoğu yönlü bölümü Burdur fayıyla birleşir. 

Fethiye Körfezi’nde 10 Haziran 2012 tarihinde 6.0 büyüklüğünde olan deprem yaklaşık 7 km derinliğindeki bir faya bağlı gelişmiştir. 

 

    Fethiye Depremi

24 Nisan 1957’de büyüklüğü 6.2 ve 25 Nisan 1957’de büyüklüğü 7.1 olan Fethiye depremi sırasında 67 kişi hayatını kaybetmiş; rıhtımın 5-6 m’lik kısmı sahilden koparak sulara gömülmüş; asfalt yollar yer yer yarılmış; telefon telleri kopmuş; haberleşme tamamen kesilmiş; ilçedeki hastane, cezaevi, postane, ortaokul, sağlık okulu ve belediye binası, 3.796 ev, 20 okul binası, 3 cami, 23 resmi bina, 124 işyeri olmak üzere şehrin %75’i yıkılmıştır10. Can ve mal kaybında binaların ovada kurulmuş olmasının büyük etkisi olmuştur. Buna karşın Fethiye güneyindeki kaya zemin üzerinde kurulmuş olan Kayaköy depremden etkilenmemiştir.

 

MUĞLA İLİNDE OLASI DEPREMLERİN ETKİLERİ NASIL OLACAKTIR?

 

Muğla ilindeki aktif faylara bağlı oluşabilecek 6.0 ve üzeri büyüklüğündeki depremlerden en fazla bu faylar üzerindeki yerleşim yerleri hasar görecektir. Yatağan Fayı üzerinde Turgut, Yatağan, Akçaova,  Muğla fayı üzerinde Menteşe, Düğerek, Yaraş, Gölcük, Arıcılar yerleşimleri, Gökova Fayı üzerinde Gökova, Akyaka, Ören yerleşimleri, Milas Fayı üzerinde Milas-Karakuyu-Beçin bulunur. Dalaman ilçe merkezi Dalaman Fayı üzerinde, Fethiye ilçe merkezi Fethiye Fayı üzerinde, Seydikemer Eşen-Seydikemer fay zonu üzerindedir. Özellikle Ören, Gökova, Dalaman, Ortaca, Dalyan, Köyceğiz, Fethiye, Seydikemer ve Eşen Ovalarında sıvılaşma oluşacağından, ovadaki yapılarda gömülme ve rotasyonlar olacaktır. Zayıf binalar depremde yıkılacak, can ve mal kaybına yol açabilecektir. Deniz kıyılarındaki ve kıyıya yakın alanlardaki bina ve tesisler en fazla zarar görecek yapılardır.

Bodrum, Milas, Yatağan, Kavaklıdere, Ula, Datça, Marmaris genel olarak kayalık zeminlerden oluşmaktadır. Dalaman, Köyceğiz, Ortaca, Fethiye ve Seydikemer alüvyon zemin üzerine kurulmuşlardır. 

Dere yatakları, alüvyonlar, plaj ve bataklık ortamları depremlerden en fazla etkilenecek bölgelerdir. Yapı stoku açısından bakıldığında bölgede genellikle az katlı betonarme yazlık binaların bulunması olumlu bir durumdur. Fakat özellikle yasal olarak da yasak olmasına rağmen işgal edilen kumsallar özerine yapılan özellikle çok katlı yapılar gelecek depremler için ciddi sınavlar vereceklerdir. 

Fethiye Çalış Mevkii, Dalaman Çayı deltası üzerindeki Ortaca ve özellikle Dalaman, Köyceğiz Gölü kenarındaki Köyceğiz ve Dalyan, Karaçulha Deresi alüvyonu üzerindeki Fethiye ve bataklık üzerinde kurulan Çalış Mevkii, Eşen Çayı alüvyonu üzerindeki Seydikemer olası depremde en fazla sıvılaşmanın oluşacağı ve deprem hasarlarının olacağı yerler olacaklardır. 

Kıyılarda ve alüvyonlar üzerinde yüksek katlı yapılara izin verilmemelidir.

 

Dalaman Ovasında sıvılaşma tehlikesi

 

Kum, mil, kil ve çamurdan oluşan zemine sismik kuvvet etki ettiğinde, kum tanecikleri arasındaki denge bozularak kumla birlikte su yüzeye çıkmakta ve yüzeye çıkan su ve kum karışımı, bulamaç halini alan zeminin bir sıvı gibi davranmasına yol açmaktadır. Bir sıvı gibi davranan zemin üzerindeki binalarda hasarlar, yana yatmalar olmaktadır. Bu olaya sıvılaşma-zemin yenilmesi denilmektedir*. Gevşek zemin sarsıntı ile birlikte dip suyunu içine alarak sıvılaşır. Üzerindeki binalar da sıvılaşan zemine gömülür. Bu nedenle gevşek zemin depremlerde çok tehlikelidir. 

Dalaman Ovası, milyonlarca-binlerce yıldan bu yana Dalaman Çayı ile Tersakan Çayı’nın taşıdığı alüvyon malzemeden oluşmuştur. Ovanın Dalaman merkez ve kuzeyine doğru alanlarda zemin çok ince kum ve silt boyu malzemeden, yani gevşek zeminden oluşmaktadır. Deprem sarsıntısında en fazla sıvılaşma olayı çok ince-siltli zeminde olmaktadır. Oluşabilecek büyük depremde Dalaman Ovası’nda sıvılaşma gelişecek ve üzerindeki binalarda yan yatmalar, gömülmeler ya da rotasyonlar olacaktır. 

 

DEPREMDEN KORUNMAYA 3 ÇÖZÜM ÖNERİSİ

 

1- Eğitimlerle, deprem bilincini oluşturmak,

2- Depreme dayanıklı binalar ve tesisler yapmak, mevcut olanları iyileştirmek,

3- Ovalar, tarım alanları ve kıyılarda yapılaşmaya izin vermemek. 

 

KAYNAKLAR

*Atabey, E. 2020. Deprem ve Tsunami. Asi Kitap 83, Araştırma 55, 309s. ISBN: 978-605-7760- 14-2. 

    İstanbul.

1- Atabey, E. Deprem. MTA Eğitim serisi-34. Ankara.

2- Ambraseys, N., 2009. Earthquakes in the Mediterranean and Middle East: a multidisciplinary study 

    of seismicity up to 1900. Cambridge University Press. 947p 

3- Kalafat, D., Yavuz, G. ve Kekovalı, K. 2005. Mavi Ağ Projesi ve Muğla Bölgesi’nin 

depremselliğinin eş-zamanlı takibi. Deprem sempozyumu, 23-25  Mart-2005, Kocaeli.

4- Atabey, E. 2013. Muğla ili Tıbbi jeolojik unsurları ve halk sağlığı. Muğla Belediyesi yayınları-13.

5- http://www.koeri.boun.edu.tr

6- http://www.mta.gov.tr 

7- Wells L.D. ve Coppersmith, K.J., 1994. New empirical relationships among magnitude, rupture 

length, rupture width, rupture area, and surface displacement. Bulletin of the Seismological Society of America, 84/4, 974-1002.

8- Sözbilir, H., Uzel, B., Sümer, Ö. ve Eski, S. 2017. 22-25 Kasım 2017 Muğla depremleri ve Muğla 

ilinin depremselliği raporu. DEÜ Deprem Araşt. ve Uygulama Mer. Diri Fay Araşt. Grubu.

9- Bozcu, M.,  Yağmurlu, F. ve Şentürk, M. 2007. Fethiye-Burdur Fay Zonunun Bazı Neotektonik 

    ve Paleosismolojik Özellikleri, GB-Türkiye. Jeoloji Mühendisliği Dergisi 31 (1).

10- https://deprem.afad.gov.tr/tarihteBuAy?id=21 

11- Barka, A., Reilinger, R., Şaroğlu, F., ve Sengör,A. M. C., 1995. The Isparta Angle: Its evolution

and importance in the tectonics of the eastern Mediterranean region: Int. Earth Sci. Collog. Aegean Region: Proceedings, 3-17.

 12-  Duman, T.Y., Emre, Ö., Özalp, S. ve Elmacı, H., 2012. 1:250.000 Ölçekli Türkiye Diri Fay 

    Haritası, Aydın (NJ35-11) Paftası, Seri No:7, MTA, Ankara.  

13- Emre, Ö. ve Duman, T.Y., 2012. 1:250.000 Ölçekli Türkiye Diri Fay Haritası, Fethiye (NJ35-16) 

    Paftası, Seri No:13, MTA, Ankara.

 

 

ŞEKİL AÇIKLAMALARI

 

1) Anadolu levhası ve Helenik yayın konumu (Okay vd. 1999)

 

2) Türkiye diri fay haritası (MTA’dan).

 

3) Türkiye deprem tehlike haritası (AFAD’dan).

 

4) Türkiye sismik haritası (Muğla yöresi en fazla deprem olan yer).

 

5) Muğla 22 ve 25 Kasım 2017 depremleri (Sözbilir vd. 2017).

 

6) Muğla fayı (Sözbilir ve diğerleri, 2017).

 

7) 21 Temmuz 2017 Gökova depremi (www.mta.gov.tr-harita üzerine yerleşimler işaretlendi).

 

8) Muğla, Yatağan, Milas ve Gökova Körfezi çevresinde meydana gelmiş olan tarihsel dönem depremleri (harita Duman vd.,  2012’den, üzerine yerleşimler işaretlendi).

 

9) Muğla, Yatağan, Milas ve Gökova Körfezi çevresinde meydana gelmiş olan aletsel dönem depremleri. (harita MTA’dan-düzenleme Sözbilir vd. 2017).

 

10) Datça Yarımadası bölümü  diri fay haritası (Emre vd. 2012).

 

11) Muğla ilinin kuzeydoğu bölümü diri fay haritası (Emre vd. 2012).

 

12) Muğla ilinin güney ve güneydoğu bölümü diri fay haritası (Emre ve Duman, 2012).

 

13) Fethiye-Burdur fay zonu (Bozcu vd. 2007).

 

14) 1900-2013 yılları arasında, Fethiye, Dalaman, Köyceğiz, Marmaris, Datça, Bodrum civarında, büyüklükleri 3 ila 7.8 arasında değişen 3802 adet deprem meydana gelmiştir (Tan vd. 2006).

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

x

Check Also

İÇTİĞİMİZ SUYUN RENGİ NEDEN ÖNEMLİ?

İÇTİĞİMİZ SUYUN RENGİ NEDEN ÖNEMLİ? OKYANUS, DENİZ VE GÖL SUYUNUN RENGİ NEDEN ...