BLOOD DIAMONDS KANLI ELMASLAR  

BLOOD DIAMONDS KANLI ELMASLAR

DR. EŞREF ATABEY
Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji uzmanı / Yazar

Dünya’da elmas madenlerinin %65’i Sahra Altı Afrika ülkelerinde yer alır. Buna karşın 2018’de Sahra Altı Afrika ülkelerinde ortalama yoksulluk oranı yaklaşık yüzde 41’di ve Dünyanın en fakir 28 ülkesinden 27’si Sahra Altı Afrika’daydı. Afrika, Dünya çapındaki üst düzey mücevher perakendecilerinin ışıltılı satış odalarına bağlayan, yılda 81,4 milyar dolarlık bir endüstrinin zıt uçlarında yer alıyor. Bu, kan veya çatışma elmasları (Afrika savaş bölgelerinde çoğunlukla zorla çalıştırılarak çıkarılan değerli taşlar) ve çevredeki kötü şöhretten sonra temizlenmesi gereken bir endüstriydi. Silahlı isyan hareketlerini finanse etmek için kullanıldı[1].
Bir bütün olarak elmas madenciliği endüstrisi insan haklarının istismarı ve işçilerin sömürülmesinin uzun bir tarihidir.
Dünyada faaliyet gösteren, ticari olarak temin edilebilen sınırlı sayıda elmas madeni bulunmakta olup, en büyük 50 maden, küresel arzın yaklaşık %90’ını oluşturur. Dünya’da elmas üreten ülkeler Botswana, Güney Afrika, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Angola, Sierra Leona, Namibya, Zimbabwe, Lesotho, Rusya, Hindistan, Endonezya, Avustralya, Çin, Brezilya, Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada’dır. Bunlar arasında karat ve değere göre dünyanın en iyi elmas madenciliği ülkeleri ilk sırada Rusya, ikinci Botswana, üçüncü Kanada’dır [2].
2019 yılında küresel elmas üretimi 142 Milyon karat oldu [3].
Elmas madenlerinde çocuklar çalıştırılıyor. Elmas üretiminde üçüncü sırada olan Demokratik Kongo Cumhuriyeti bu maden zenginliğine rağmen, halkın yüzde 70’inin günlük geliri bir doların altında olmasıyla dünyanın en yoksul ülkeleri arasında yer alır.

Şekil 1

Şekil 2

Afrika’nın Elmas Madeni Zenginliği Nereye Gidiyor?

Elmaslar, yılda 81,4 milyar doların üzerinde değeri olan bir sektörü temsil ediyor ve küresel üretimin yüzde 65’i Afrika’dan sağlanıyor [3].
Elmas genellikle çocuk işçiliğini içeriyor. Koşullar genellikle emek yoğun ve tehlikeli işler, düşük ücretler, şiddete dayalı yönetim veya şiddet tehdidi. Madencilik sektörü de çatışmalarla doludur ve bu durum 2000’li yılların başında “kanlı elmaslar” teriminin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bu, savaş bölgelerinden üretilen, çatışmaları körükleyen ve hatta silahlı çatışmaları körükleyen ve hatta silahlı gruplara veya isyanlara fon sağlayan elmasları ifade eder. Yaklaşık bir milyon Afrikalı madenci, günde 1 dolardan az ücret alıyor[3].
Elmas madenciliği tüccarları ve ticaret merkezlerini besler. Dünyanın en önemli ticaret merkezlerinden ikisi Belçika ve Birleşik Arap Emirlikleri’dir.
22,8 milyar dolarlık ham elmasın yalnızca 2021 yılında Birleşik Arap Emirlikleri aracılığıyla ticareti yapıldı [3].
Görünen o ki, ‘’kar’’dan elması üreten emekçiler değil, madenlerin sahipleri, elmasların kaynağı olan hükümet ve uluslararası Pazar oluyor.

Kimberley Süreci Sertifikasyon Planı

2003 yılında uygulamaya konulan Kimberley Süreci Sertifikasyon Programı, şeffaflığı artırma hedefiyle kanlı elmaslara (veya çatışma elmaslarına) karşı aktif bir uluslararası korumadır. Diğer düzenlemeler her ülkenin kararına bağlı. Bununla birlikte, Kimberley Süreci Sertifikasyon sürecindeki “çatışma elması” terimi yalnızca isyan hareketlerine fayda sağlayan veya katkıda bulunan elmasları nitelendirir ve bu da, kapsamını büyük ölçüde sınırlar. Geleneksel olarak “çatışma” olarak değerlendirilebilir. Örneğin Kimberley Süreci, değerlendirmesinde madenlerdeki insan hakları ihlallerini veya çevresel etkileri dikkate almıyor [3].
Birçok boşluk ve atlanan adımlara neden oluyor, dolayısıyla onay damgası olması gerektiği kadar kapsamlı ve güvenilir değil. Bu aynı zamanda elmasların izlenebilirliğini de engelliyor, pek çok büyük elmas mağazası sattıkları elmasların nereden veya hangi madenlerden geldiğinden bile emin değil [3].
Kimberley Süreci kapsamındaki çatışma elmasları, devleti devirmeye çalışan isyancı bir hareketi finanse etmek için satılan değerli taşlar olarak tanımlanıyor. 2008 yılında Zimbabwe ordusu doğu Zimbabwe’de büyük bir elmas yatağını ele geçirip 200’den fazla madenciyi katlettiğinde, bu Kimberley Süreci protokollerinin ihlali olarak değerlendirilmedi. “Zimbabwe’de binlerce kişi öldürüldü, tecavüze uğradı, yaralandı ve köleleştirildi ve Kimberley Süreci’nin bu çatışma elmaslarını adlandırmasının hiçbir yolu yoktu çünkü ortada isyancı yoktu” deniliyor [1].

Şekil 3

Kimberley Süreci’nin yasak uyguladığı bazı durumlarda bile (elmasların 2013’ten bu yana binlerce kişiyi öldüren soykırım savaşının finansmanına yardım ettiği Orta Afrika Cumhuriyeti’nde olduğu gibi) çatışma elmaslarının hâlâ dışarı sızdığı belirtiliyor. Mayıs 2013’te askıya alınmasından bu yana perakende değeri 24 milyon dolar olan 140.000 karat elmasın ülke dışına kaçırıldığını tahmin ediyor.

Kimberley sürecine imza atan 22 elmas üreticisi ülke:
1-Angola, 2-Avustralya, 3-Botswana, 4-Brezilya, 5-Kamerun, 6-Kanada, 7-Çin, 8-Demokratik Kongo Cumhuriyeti, 9-Kongo Cumhuriyeti, 10-Gana, 11-Gine, 12-Guyana, 13-Hindistan, 14-Lesota, 15-Liberya, 16-Nabibya, 17-Rusya, 18-Sierra Leona, 19-Güney Afrika, 20-Tanzanya, 21-Togo, 22-Zimbabwe.

Botswana’nın Başarısı: Sömürüden Ziyade Gerçek Bir Ortaklık

Botswana “doğal kaynak laneti”nin kurbanı olması beklenebilirken, tedarik zinciri süreci de dahil olmak üzere stratejik programlar ve politikalar aracılığıyla elmas madenciliği endüstrisi GSYH’sinin yüzde 40’ından fazla oldu. Afrika’daki büyük elmas rezervlerinin keşfinden bu yana “hükümetle %50-50 ortak girişime giren…(ve ayrıca şirketteki yüzde 15’lik hisseyi de hükümete sattı”), sömürüden ziyade gerçek bir ortaklığın göstergesiydi [3].
Botswana yerel istihdam fırsatları yaratıyor ve elmaslarının tedarik zinciri sürecinin daha büyük bir kısmı için yurt içinde kalma fırsatını sağlıyor. Şirket, kaynak kullanımı konusunda oldukça seçici davranıyor ve sattıkları elmasların yüzde 100’ünün “çatışmasız” olduğuna dair garanti veriyor.
Botswana’nın başarı öyküsündeki bir başka faktör de ülkenin şeffaflığa ve adil madencilik uygulamalarına olan bağlılığını gösteriyor. Botsvana hükümeti, ülkede Kimberley Süreci için yeni ve kalıcı bir merkez oluşturmak amacıyla lobi faaliyetleri yürütüyor. Botsvana Devlet Başkanı Masisi’nin sözleriyle, “Elmaslar kötü yönetilirse kaybedecek her şeyimiz var…elmaslardan sahip olduğumuz her şeyi okullar için kullandık”, yollar için, tıp için, insan kaynaklarımızı geliştirmek için.”

Elmas Endüstrisi Merkezi ‘’Antwerp’’

Dünyanın dört bir yanından gelen ham elmasların %84’ü, küresel elmas endüstrisinin kalbi olan Belçika’nın Antwerp merkezinde işlem görmektedir [4]. Antwerp Dünya Elmas Merkezi, yaklaşık 1.700 şirket ve 4.500 tüccar yaklaşık 1 km2 ticaret alanında yoğunlaşmıştır[5].
Ham elmasların %84’ü Anvers’e ulaşıyor
Cilalı elmasların %50’si Antwerp’ten geçmektedir.
Elmaslar Belçika’nın Avrupa Birliği’ne yaptığı toplam ihracatın %5’ini, AB dışına ise
%15’ini temsil ediyor.
Elmas bölgesi Antwerp merkezi bir konuma sahiptir.

1990-2000 arasında Anvers, Afrika’daki iç savaşları körükleyen çatışma elmaslarının kaçakçılığını içeren davalara ev sahipliği yaptı. Dünyanın çatışma elmaslarıyla ilgili ilk davası 2004 yılında Antwerp Ceza Mahkemesi’nde görüldü. Bu davada bir ailenin Sierra Leone ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nden Antwerp’e çatışma elmaslarını kaçırdıkları iddiasıyla açılan soruşturma da yer alıyordu [5].

Elmas kullanımı
Elmas en sert metal olduğundan (Mohs ölçeğine göre sertliği 10) ısıyı çok iyi iletir. Mücevherat olarak, matkap uçları ve diğer çeşitli bileşenler, otomobil endüstrisinde, sert ağaçları kesmek ve cilalamak, cam gibi farklı malzemeleri kesmek, optik lazer ekipmanlarında, eğe kaplamada, vakum odaları, röntgen ışınları ve lazer cihazlarında bulunan pencereler, aletleri kesmek ve delmek, saatlerin mikro yatakları, karayolunda şeritleri ve kaldırımları oluklamak ve kesmek için elmas kaplı ekipmanlar kullanılır

“Madenler kötü yönetilirse kaybedecek her şeyimiz var…

Kaynaklar
[1] Aryn Baker. Blood diamond. https://time.com/blood-diamonds/
[2] Taylor Laube-Alvarez. 2022. The Misattribution of Africa’s Natural Resource Wealth: An Examination of the Diamond Industry.
(https://www.wilsoncenter.org/blog-post/examination-of-the-diamond-industry)
[3] Bain ve Company, 2019. The Global Diamond Industry 2019. Strong origins: Current perspectives on the diamond industry, plus a 50-year review
[4] https://www.awdc.be/en/diamond-trade-and-industry (erişim: 16.12.2023).
[5] Clarissa persiar. 2023. Antwerp’s Diamond Trade: A Brilliant Tale of Risky Business Practices (https://www.acfeinsights.com/acfe-insights/2023/4/28/antwerps-diamond-trade-a-brilliant-tale-of-risky-business-practices).