HATAY’DA MOLOZLARDA ASBEST RİSKİ

 

HATAY’DA MOLOZLARDA ASBEST RİSKİ

 

1. EŞREF ATABEY

Jeoloji Yüksek Mühendisi  / Tıbbi Jeoloji Uzmanı  / Yazar

 

Hatay’daki ağır hasarlı toplam 43.828 adet yapının yıkımı sürecinde ve 26 adet moloz döküm alanından çevreye yayılan tozlar insan sağlığını tehdit etmektedir. Bu tozlar içinde en tehlikelisi asbest tozudur.

Dünya Sağlık Örgütü “Kanserojen Maddeler” listesinde asbesti Grup-IA kanserojen olarak tanımlamıştır. Asbest tozlarına maruz kalan kişilerde zamanla akciğer zarı kanseri (mezotelyoma), kalp ve damar hastalıkları, astım, alerji gibi solunumla ilgili rahatsızlıkların olabileceği bilinmelidir.

 

Molozlarda asbest varlığı

 

T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca Hatay’da 5 döküm sahası, 1 park ve 1 kontenyer kentte Haziran ayı içinde toz ölçümleri yapılmış. Valiliğin açıkladığı analiz sonuçlarına göre TWA lif/cm3 değerleri farklı yerlerde 0,02 ile 0,03 olarak ölçülmüş. Bu değerlere bakılarak, ‘’25.01.2013 tarihli, ‘’Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, Madde-11 …çalışanların maruz kaldığı havadaki asbest konsantrasyonunun, sekiz saatlik zaman ağırlıklı ortalama değerinin (ZAOD-TWA) 0,1 lif/cm3’ü’ geçmediği ve asbest lif sayısı mevzuat standartları altında kaldığı belirtilmektedir. Açıklamada ‘’asbest yoktur’’ şeklinde bir ifade yer almayıp, ölçüm değerlerinin standartların altında çıktığı, bir numunede toz yoğunluğundan dolayı lifsi toz sayımı yapılamadığı da belirtilmektedir. 

 

Halk sağlığı açısından asbest tozu için bir sınır değer tespiti yapılmamıştır

 

Her ne kadar ilgili yönetmelikle çalışanlar için sınır değer 0,1 lif/cm3 denilmişse de, bu değer halk sağlığı için ortamda hiç asbest lifi olmaması yönüyle Avrupa ülkelerince tartışılmakta olup, insan sağlığı açısından ortamda asbest lifi konsantrasyonu bakımından bir sınır değer tespiti yapılmamıştır. Dolayısıyla ortamda asbest lif varlığı sağlık açısından risk anlamına gelir. Dünya Sağlık Örgütü’nce solunan hava ortamında asbest lifi hiç olmaması gerekiyor.

 

Yapılarda hangi malzemelerde asbest kullanılmıştır?

 

Depremden sonra yıkıntıların, molozların kaldırılması, daha sonra hasar gören binaların yıkımı sırasında havaya yayılan tozun içinde kanserojen asbest lifsi tozları da vardır. 

Asbest; ısıya, asitlere, kırılmalara, çarpmalara karşı dayanıklı olması nedeniyle sadece 4 asbest lifi türünden olan, krizotil, tremolit, amosit ve krokiodolit 1930-1980’li yıllar arasında 3000’den fazla endüstriyel alanda yoğun bir şekilde kullanılmıştır.

Dünya asbest tüketiminin; 

%34’ü çatı kaplama malzemeleri, 

%23’ü sürtünme ile ilgili malzemelerin yapısı, 

%15’i çimento yapımı, 

%8’i gaz maske yapımı, 

%20’si diğer iş kollarında kullanılmıştır. 

 

-Bazı çatı kaplama malzemeleri, binanın dış yüzünü kaplayan metal parçalar veya kiremit,

-Asbestin endüstride kullanılmaya başladığı yıllardan (1920’li) başlayarak inşa edilen evlerde 

yalıtım için kullanılan malzemeler,

-Bazı yer fayansları ve yer döşeme yapıştırıcıları, 

-Sıcak su ve buhar boruları izolasyonda kullanılan malzemeler,

-Bazı duvar-taban köşeleri yama malzemeleri,

-Boru ve kanallar izolasyon malzemeleri,

-Bina izolasyonu,

-Halı altı kaplaması,

-Duvar ve tavan panelleri,

-Yapma şömine ve ocak materyalleri,  

-Tost makinası,

-Kalorifer kazanı ve contaları, 

-Elektrik kablosu,

-Dokuma boyası,

-Ütü masası bezi, fırın eldivenleri

-Saç kurutucuları,

-Yer fayansı,

-Çimentoda asbest kullanılmıştır.

 

Yıkıntılarda, molozlarda asbest bulunmaması mümkün değil

 

Sağlam yapılarda ancak asbestten arındırma işlemi yapılabildiği, depremde yıkılan ve ağır hasarlı yıkılacak tüm binaların molozlarda asbestten arındırma işlemi yapılamayacağından, dolayısıyla  molozlarda asbest bulunur. Molozlarda asbest riski yoktur; şeklindeki bazı söylemler, bilim dışı ve sorumluluktan kaçma anlamına gelmektedir. Yapıların inşasında çimentosu başta olmak üzere, ısı yalıtımı, döşemelerde birçok malzemede asbest kullanılmış olduğu düşünüldüğünde, molozların ve bina malzemelerinin analizlerinde de asbest varlığı görülecektir. Asbest molozlarda karışmış halde bulunur.

 

Depremde asbest maruziyeti

 

Depremde asbest maruziyeti 4 yolla olmaktadır.

– Deprem sırasında yıkılan yapılardan yayılan tozdan,

-Depremde yıkılan yapılarda arama kurtarma çalışmaları ve yıkıntıların kaldırılması sırasında yayılan tozdan,

-Depremde zarar gören yapıların daha sonra yıkımı sırasında yayılan tozdan, 

-Molozların taşınması sırasında ve döküm alanlarında ayrıştırmayla yayılan tozdan asbest maruziyeti olmaktadır.

 

Önlemler

 

-Yıkım ve moloz kaldırma sırasında görevlilerinden başka bireylerin, ortamdan uzaklaşmaları gerekir. 

-Özellikle yaşlıların, kronik akciğer ve kalp hastası olan kişilerin bu ortamlardan mümkün olduğunca uzak durmalılar.

-Depremde zarar gören yapıların yıkımında, tozlanmayı en aza indirgemek, tozu bastırmak için, gerekli tedbirlere ilaveten sabit veya seyyar sulama donanımları hazır bulundurulmalı, molozlar sulanmalı ve nemlendirilmeli, pülvarizasyon uygulanmalı.

-Yıkıntıların kaldırılması sırasında iş makinalarında çalışanlar, molozları kaldırmakla görevli olanların mutlaka toz maskesi kullanmaları gerekir.

-Hane halkı yeteri kadar toz maskesi bulundurmalı. 

-Toz kaynağı ve çevresindekilerin toz maskesi kullanmaları gerekiyor.

-Maske temin edilememiş ise şal, kaşkol, atkı kullanılabilir. 

-Gözleri korumak için daha önce temin edilmiş geniş camlı koruyucu gözlükler veya güneş gözlükleri kullanılabilir. 

-Yıkımı yapılacak olan yapıda, yıkım sırasında tehlike oluşturma ihtimali olan elektrik, su ve doğalgaz ile kimyasal veya biyolojik faktörler için önlemler alınmalı.

-Yıkılacak yapının yakınında bulunabilecek benzin istasyonu, akarsu, baraj, yoğun nüfus veya yerleşim bölgesi  gibi faktörler, yıkım yönteminin seçilmesinde dikkate alınmalıdır.

-Depremden sonra yıkıntıların kaldırılması ve depremde zarar gören yapıların yıkımı sırasında toza karşı kişisel koruyucu önlemler alınmalı, 

-‘’İnşaat ve Hafriyat Atıkları’’, ‘’Tozla Mücadele’’, ‘’Tehlikeli Atıklar’’, ‘’Asbestli Çalışmalarda İş Sağlığı ve Güvenliği’’ gibi ilgili yönetmeliklerde belirtilenlere uyulmalıdır.  

Şekil 1

 

İnsan sağlığı düşünüldüğünde, ‘’Doğal Afet’’ ilan edilen bölgeler, yürürlükteki çevre ve halk sağlığıyla ilgili kanun ve yönetmeliklerden muaf tutulamaz

 

Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği (18.03.2004): Yıkım İşlemleri, Madde 19: ‘’Yıkımı yapılacak yapılarda… Çalışanların sağlığını ve güvenliğini korumak amacıyla, asbest içeren malzemelerin kullanıldığı binaların yıkımı, sökümü, tamirat ve tadilat sırasında …Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik esaslarına uyulur’’

Asbestle çalışmalarda sağlık ve güvenlik önlemleri hakkında yönetmelik (25.01.2013): Söküm, yıkım, tamir, bakım ve uzaklaştırma işleri- Madde 7: …söküm, yıkım, tamir, bakım ve uzaklaştırma işlerine başlamadan önce, asbest içerebilecek malzeme ve yerlerini belirlemek için tesis, bina, gemi ve benzeri yapı ve sistemlerde inceleme yaparak gereken tedbirler alınır. Yıkım izni için …Hafriyat Toprağı, İnşaat ve Yıkıntı Atıklarının Kontrolü Yönetmeliğinin ilgili hükümleri uygulanır. …asbest içerebilecek malzemelerin, söküm, yıkım, tamir, bakım ve uzaklaştırma işlerini asbest söküm uzmanı nezaretinde asbest söküm çalışanı tarafından yapılır. 

 

Depremde birçok bina yıkılmış olduğundan, ağır hasarlı yıkımı yapılacak olan binaların içine girilerek asbestten arındırma işlemi de yapılamayacağından, yukarıdaki iki yönetmelik pratikte uygulanır olmayıp, ancak molozlarda asbest yönüyle önlem alınmalıdır.

 

Tozla Mücadele Yönetmeliği (5.11.2013): Madde 21: Hafriyat, inşaat/tamirat/tadilat ve yıkım işlemleri sırasında oluşacak toz emisyonları ile ilgili olarak, …Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği’nde belirlenen hava kalitesi standartlarının sağlanması, oluşacak toz emisyonlarının asgariye indirilmesi gerekir. 

Moloz döküm alanlarında ve yıkım yerlerinde kurala uyulmalıdır.

Atık Yönetimi Yönetmeliği (2.4.2015); Madde-5 (ç) Atıkların kaynağında ayrı toplanması, geçici depolanması, taşınması ve işlenmesi sırasında su, hava, toprak, bitki, hayvan ve insanlar için risk yaratmayacak, gürültü, titreşim ve koku yoluyla rahatsızlığa neden olmayacak, doğal çevrenin olumsuz etkilenmesini önleyecek ve böylece çevre ve insan sağlığına zarar vermeyecek yöntem ve işlemlerin kullanılması esastır.

 

Tehlikeli Atıkların Toplanması ve Bertarafı: Madde 22: İnşaat/yıkıntı atıkları içerisinde bulunan asbest, boya, florasan, cıva, asit ve benzeri tehlikeli atıklar diğer atıklardan ayrı olarak toplanır ve Tehlikeli Atıkların Kontrolü Yönetmeliği hükümlerine göre bertaraf edilir’’ ibaresine göre, depremden sonra yıkılmış ya da ağır hasarlı yıkılacak olan binaların molozlarında da bu kurala uyulması gerekiyor.

 

T.C. Anayasası’nın çevrenin korunmasıyla ilgili 56’ıncı maddesi; ‘’Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek devletin ve vatandaşların görevidir’’

 

2872 sayılı Çevre Kanunu’nun 1. maddesinde; ‘’bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamak’’ olduğu belirtilmiş; 

3. maddesinde, ‘’çevrenin korunmasına, iyileştirilmesine ve kirliliğinin önlenmesine ilişkin genel ilkelere’’ yer verilmiş,

 

Zeytinlikler içine dökülen molozlar ve toz kaynağı 3573 sayılı ‘’Zeytin Kanunu’’na aykırıdır.

 

Türk Ceza Kanunu Çevreye Karşı Suçlar; Çevrenin kasten kirletilmesi ‘’Madde 181- İlgili kanunlarla belirlenen teknik usullere aykırı olarak ve çevreye zarar verecek şekilde, atık veya artıkları toprağa, suya veya havaya kasten veren kişi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır’’.

 

Çevrenin taksirle kirletilmesi ‘’Madde 182- Çevreye zarar verecek şekilde, atık veya artıkların toprağa, suya veya havaya verilmesine taksirle neden olan kişi, adlî para cezası ile cezalandırılır’’ 

 

*Hatay’da moloz döküm sahaları ve toz maruziyeti bir sonraki yazıda ele alınacaktır.

 

Kaynak

Eşref Atabey. 2023. Hatay tarihi, jeolojisi, madenler, doğa tehlikeleri, depremselliği, tıbbi jeolojik unsurlar, çevre ve halk sağlığı. Tez-Koop-İş Sendikası Eğitim ve Araştırma Yayınları-2. 272s. Ankara

Eşref Atabey. 2023. Toz bulutu içindeki Antakya. https://www.bodrumguncelhaber.com/toz-bulutu-icindeki-antakya/

Eşref Atabey. 2023. Depremde asbest maruziyeti. https://www.bodrumguncelhaber.com/depremde-asbest-tozu-maruziyeti/

Eşref Atabey. 2020. Deprem ve Tsunami. Asi Kitap. 309s.İstanbul. 

Eşref Atabey. 2017. Mineral Dusts and Health. 296p. Lambert Academic Publishing. Germany.

Eşref Atabey. 2009. Türkiye’de Asbest, Eriyonit, Kuvars ve Diğer Mineral Tozları ve Etkileri. MTA Yerbilimleri ve Kültür Serisi: 6, 191s. 

https://www.hatay.gov.tr