Anasayfa / ÇEVRE - DOĞA / GÜNEŞ-SICAK ÇARPMASI VE ISI DALGASI* 

GÜNEŞ-SICAK ÇARPMASI VE ISI DALGASI* 

GÜNEŞ-SICAK ÇARPMASI VE ISI DALGASI* 

  1. EŞREF ATABEY

Jeoloji Yüksek Mühendisi / Tıbbi Jeoloji Uzmanı / Yazar

 

Ondört Mayıs günü dışarı çıkmış, bir açık otoparkta güneşte camı açık araç içinde bir süre beklemek zorunda kalmıştım. Bir süre sonra rahatsız edici bir sıcak oldu. O gün halk diliyle yağmur sıcağı dediğimiz, sera etkisi sıcağı vardı. Nitekim ertesi günü 15 ve 16 Mayıs’ta şimşek çakmalı, gök gürültülü yağmur yağdı. Eve geldiğimde bir süre sonra baş, boyun, omuz ve bacaklarımda kas ağrıları başladı. Vücut sıcaklığım arttı, titreme nöbeti başladı. Anladım ki beni sıcak çarpıştı. 

Mesleğim dolayısıyla açık arazide çalışırken daha önceki yıllarda birkaç kez sıcak çarpması yaşamış, birinde acile son anda yetişmiş komalık olmuş, 2 gün hastanede kalmıştım. Altmış yaş üzeri olduğumdan sıcak çarpmasına daha maruz kalınabiliyormuş. Neyse ki vücut sıcaklığımı 38 derecede tutmayı başardım. Ancak 2 gün boyunca atlatıncaya kadar beni hayli hırpaladı. 

Edindiğim bilgiye göre camları açık olsa bile park halindeki araç içindeki sıcaklık, 10 dakikada 6-7 derece birden yükseliyormuş. Diğer bir etki, camları kapalı araç içindeki ‘’sera etkisi’’ tehlikesi. Kapalı bir araçta kısa sürede sıcaklık 60 °C’a çıkabiliyormuş.

 

Yazıda, Sera etkisi nedir? Isı çarpması – güneş çarpması belirtileri nelerdir? Isı vücudu nasıl etkiler? Aşırı ısı etkisi nedir? Isı dalgası nedir? Sıcak çarpması ve ısı dalgasından bahsedeceğim.

 

SERA ETKİSİ NEDİR?

 

Güneşten Dünyaya gelen kızılötesi ‘’ultraviyola’’ ışınların küçük bir kısmı uzaya geri döner. Yayılan ışınların büyük bir kısmı su buharı, karbon dioksit ve metan gazı moleküllerince atmosferde alıkonur; Dünya yüzeyine yansıtılır. Dünya sıcaklığı olması gerekenden daha sıcak olur. Buna sera etkisi denir. 

Güneş altında, camları kapalı, park halindeki araç içinde sera etkisi yüksek olmaktadır. Kısa dalga boylu güneş ışınları aracın camından içeriye girip, camı içeriden terk ederken ya da çarptıkları camda daha uzun dalga boylu ışınlara dönüşmekte, bu uzun dalga boylu ışınlar camdan dışarıya çıkamayınca aracın içinde sürekli bir enerji ve ısı artışına neden olmaktadır [1].

 

ISI ENDEKSİ – ISI DÜZENSİZLİKLERİ

 

54 °C ve üzeri: Maruz kalma devam ederse ısı-güneş çarpması,

40-54 °C: Güneş çarpması, ısı krampı, ısı yorgunluğu muhtemel, fiziksel aktivite ve maruz kalınma devam ederse ısı çarpması,

32-40 °C: Fiziksel aktivite ve maruz kalınma devam ederse ısı çarpması, ısı krampı ve ısı yorgunluğu,

27-32 °C: Fiziksel aktivite ve maruz kalınma devam ederse yorgunluk olur [2, 3].

 

ISI ÇARPMASI – GÜNEŞ ÇARPMASI BELİRTİLERİ

 

 Isı çarpması–Hipertermi hayatı tehdit eden bir olaydır. Maruz kalan kişinin, vücudun soğutulması-serinletilmesi için terleme sağlayan, sıcaklık kontrol sistemi durur. Vücut sıcaklığı çok yükselir. Vücut sıcaklığı acilen düşürülmezse beyinde hasar ve ölümle sonuçlanabilir [2, 3].

 

Isı – Güneş çarpması

 

 Belirtileri: Yüksek vücut sıcaklığı (41 °C ya da daha yüksek). Sıcak kuru deri. Hızlı ve kuvvetli nabız şuur kaybı muhtemel.

 

İlk yardım: Isı çarpması tıbbi yönden acil olan önemli bir olaydır. Tıbbi yardım istenmeli ya da yaralı hemen hastaneye kaldırılmalıdır. Gecikme ölümle sonuçlanabilir. Isı çarpmasına uğrayan kişi daha serin bir ortama alınır. Soğuk duş ya da ıslak bezle vücut sıcaklığı düşürülür. Kıyafetler çıkarılır fan ya da klima cihazı kullanılır. Sıcaklık tekrar yükselirse işlem tekrarlanır. Sıvı verilmemelidir.

 

Isı yorgunluğu

 

Belirtileri: Aşırı terleme, zafiyet, soğuk, soluk ve yapışkan deri. Normal sıcaklık mümkün. Halsizlik ve kusma.

 

İlk yardım: Kazazedeyi güneşli ortamdan alınız. Kıyafetlerini çıkartarak yatırınız. Serin ıslak bez uygulayınız. Yelpaze yapın ya da klimalı bir odaya alınız. Yudum yudum su veriniz. Mide bulantısı olursa devam etmeyiniz. Kusma devam ederse en yakın sağlık kuruluşuna ulaştırınız.

 

Isı krampları

 

Belirtileri: Genellikle bacak ve karın kaslarında ağrılı spazmlar mümkün. Aşırı terleme

 

İlk yardım: Kramp giren kaslara sert basınç uygulayın veya spazmı hafifletmek için hafif masaj yapınız. Yudum yudum su veriniz. Mide bulantısı olursa devam etmeyiniz.

 

Güneş yanığı

 

Belirtileri: Kızarıklık ve ağrı. Şiddetli durumlarda, deride şişkinlik, su toplanması, ateş ve baş ağrısı

 

İlk yardım: Hafif durumlar için su toplanması oluşmuşsa merhem kullanılır. Çatlama oluşmuş ise kuru steril sargı. Şiddetli ve yayılmış durumlarda mutlaka bir doktora gösterilmelidir.

 

ISI DALGASI NEDİR?

 

Günlük maksimum sıcaklıkların 5 günden fazla ortalama maksimum sıcaklığın 5 °C üzerinde seyretmesi durumudur [4, 2]. 

 

Sıcak hava dalgası:             3 – 5 derece üzerinde, 

Kuvvetli sıcak hava dalgası:     5 – 9 derece üzerinde, 

Aşırı sıcak hava dalgası:        10 derece ve üzerinde. 

 

Isı dalgası- aşırı ısı: Yüksek nem ile birlikte sıcaklığın uzun bir periyot devam etmesi. Genellikle sıcaklıklar en yüksek sıcaklık ortalamalarının 10 °C ya da daha üzerinde aşırı nemle birlikte uzunca bir periyotda devam eder.

 

Isı endeksi: Aktüel hava sıcaklığına nispi nem faktörü eklendiğinde, gerçekte sıcaklığın nasıl hissedildiğinin bir göstergesidir.

Rusya’da 2010 yılında oluşan sıcak hava dalgasında toplam 70.000 kişi sıcaktan ölmüştür. Felaket birçok yangına sebep olmuştur.

    Isı endeksi değerleri gölgede ve sakin rüzgar şartları için düzenlendiğinden; tam olarak güneşe maruz kalınması, endeks değerlerini 8 °C yükseltebilir. Aynı zamanda özellikle çok sıcak hava ile birlikte kuvvetli rüzgar, kuru hava aşırı derecede zararlı olabilir.

 

Isı krampları: Aşırı güç harcanması nedeniyle oluşan kas ağrıları ve spazmlarıdır. Isı krampları en az öneme sahip olmasına rağmen, ısı nedeniyle vücudun bir problemle karşılaşacağı gösteren bir erken uyarı sinyalidir.

 

Isı yorgunluğu: Isı yorgunluğu tipik olarak, aşırı terleme ile vücut suyunun kaybedildiği aşırı sıcak ve nem koşulları altında aşırı performans harcayarak çalışıldığında oluşur. Sonuç, hafif bir şok şeklindedir.

 

ISI DALGASI İÇİN UYARI PROSEDÜRÜ

 

  • Bölge ya da şehirde tahmin edilen ısı endeks değerleri,
  • Özel hava durumunu detaylı olarak yayınlamak, 
  • Isı endeks değerleri ve risk bölgesinin büyüklüğü,
  • Risk altında olanlar,
  • Riski azaltacak koruyucu kurallar,
  • Kuvvetli ısı dalgalarında, acil durum mesajlarını hazırlamada devlete ve yerel sağlık 

kuruluşlarına yardımcı olmak,

  • Yayın organlarına bu bilgileri ulaştırmak.

 

ISI VÜCUDU NASIL ETKİLER?

 

İnsan vücudu ısıyı, kan dolaşımı oran ve miktarını değiştirerek, deri ve ter bezleri ile su kaybederek ve vücut sıcaklığı 37 °C’ın üzerine çıktığında solunumdaki artışla dağıtır. Kalp daha fazla kan pompalamaya başlar; kan damarları artan kan akışını düzenlemek için genişler ve çok ince kılcal damarlar yığınları derinin üst tabakalarına doğru sokularak işleme başlar. Vücut kanı deri yüzeyine yakın olarak dolaşır ve fazla ısı daha serin olan atmosfere atılır. Aynı zamanda su deri içerisinden ter olarak dışarı verilir. Deri, vücut ısısını yayma fonksiyonunun %90’ını sağlar [2, 3, 5].

Terleme, suyun buharlaşma ile dışarı atılmadığı durumda vücudun serinletilmesinde kendi başına hiçbir öneme sahip değildir. Nispi nem buharlaşmayı geciktirir. Buharlaşma işlemi şu şekilde gerçekleşir: Teri buharlaştırmak için gerekli ısı enerjisi vücuttan alınır; bu nedenle vücut soğur. Yüksek sıcaklık ve yüksek nispi nem koşulları altında (32 °C) vücut 37 °C’ı korumak için gerekli her şeyi yapar. Kalp genişlemiş dolaşım damarlarına fazla miktarda kan pompalar; ter gözenekleri sodyum ve klor gibi önemli çözülmemiş kimyasalları içeren sıvıyı derinin yüzeyine bırakır [2, 3, 5].

 

AŞIRI ISI

 

Araştırmalar tüm koşulların aynı olması durumunda ısı kaynaklı rahatsızlıkların şiddetinin yaş ile artma eğiliminde olduğunu göstermiştir. Örneğin; 17 yaşındaki bir kimsede ısı krampı (kasılması) şeklinde görülen etki, 40 yaşındaki bir kimsede ısı yorgunluğu (bitkinliği), 60 yaşın üzerindeki bir kimsede ise ısı/güneş çarpması şeklinde etki yapabilir. 

Bir yerin havasına alışma diğer şeylerin yanında ter-tuz derişimi düzenlenmesi ile yapılmalıdır. Burada esas olan vücut sıcaklığını dengelemek için mümkün olan en az kimyasal karmaşıklık ile yeterli suyu kaybetmektir. [2, 3].

 

SICAK ÇARPMASI VE ISI DALGASINDAN KORUNMA YÖNTEMLERİ

 

1- Cep telefonunuz uygun ise, her gün hava durumuna bakıp, ‘’uv seviyesi’’ yüksek ise önlem alınız. ‘’uv’’ ultraviyole (kızılötesi) ışın seviyesi demek.

2- Hareketlerinizi yavaşlatınız: Ağır çalışmalar yavaşlatılmalı ya da günün en serin zamanında yapılmalıdır. Risk altında bulunanlar en uygun serin yerlerde bulunmalıdırlar.

3– Yaz kıyafetleri giyiniz: Hafif açık renkli kıyafetler ısıyı ve güneş ışınlarını yansıtır ve vücudun normal sıcaklığını korumasına yardımcı olur.

4- Vücut sıcaklığını artıracak yiyeceklerden kaçının: Protein gibi metabolik ısı üretimini ve aynı zamanda su kaybını artıran yiyecekler.

5- Su ya da alkol içermeyen sıvıları bol miktarda içiniz: Vücudumuz serin kalmak için suya ihtiyaç duyar. Kendinizi susamış hissetmiyor olsanız dahi bol bol su tüketin. Epilepsi, kalp, böbrek ve karaciğer hastaları, sıvı kısıtlayıcı diyet yapanlar, idrar tutma problemleri olanlar sıvı tüketimlerini artırmadan önce bir doktora danışmalıdır.

6- Alkollü içecekleri içmeyiniz.

7- Doktor tarafından önerilmemişse tuz tabletlerini almayınız: Tuz kısıtlayıcı diyette olanlar tuz tüketimlerini arttırmadan önce mutlaka bir doktora danışmalıdır.

8- Klima bulunan alanlarda daha fazla zaman harcayın: Evlerdeki ve diğer binalardaki klimalar ısı kaynaklı tehlikeleri azaltır.

9- Güneş altında fazla kalmayın: Güneş yanıkları ısı dağıtım işlemini çok güçleştirir.

10- Çocukları ve küçük ev hayvanlarını kapalı otomobilde asla yalnız başlarına bırakmayınız: Kapalı bir araçta sıcaklık 60 °C’a çıkabilir. Böyle bir sıcaklığa maruz kalma ölümle sonuçlanabilir [2, 3, 5].

 

2003 Ağustosu’nda Fransa ve İspanya civarında sıcak hava dalgaları nedeniyle yaklaşık 35 bin kişi ölmüştür. Bu nedenle gelişmiş ülkelerin “Sıcak Hava Dalgası Afet Müdahale Planı” vardır. Türkiye’de ise sıcak hava dalgalarının tetiklediği ölümlerle ilgili yeterli veri olmadığı, yani bu konu kayıt dışı olduğu belirtilmektedir [6].

 

*Derleme yazıdır.

 

Kaynaklar

 

[1] Ali Demirsoy. 2019. 2035 sonun başlangıcı. 155s. Asi Kitap-İstanbul.

[2] dmi.gov.tr/genel/saglik 

[3] Eşref Atabey. 2021. İklimsel ve Biyolojik Tehlikeler. Doğa ve Antropojenik Tehlikeler-2, Sarmal Kitabevi. 231s. 1.Baskı, Mayıs 2021. İstanbul. ISBN 978-625-7647-41-0

[4] Frich, A., Alexander, L.V., Della-Marta, P., Gleason, B., Haylock, M., Klein Tank, A.M.G. ve Peterson, T.  2002. Observed coherent changes in climatic extremes during the second half of the twentieth century” (PDF). Climate Research 19: 193-212. 

[5] acibadem.com.tr/ilgi-alani/hipertermi-sicak-carpmasi/nedenleri

[6]tmmob.org.tr/icerik/meteorolojimo-sicak-hava-dalgalari-olumculdur-ulkemizde-olumler-kayit-disidir

 

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*

x

Bu Haberi Kaçırmayın

MUĞLA İLİ SU AYAK İZİ

MUĞLA İLİ SU AYAK İZİ   EŞREF ATABEY Jeoloji Yüksek Mühendisi / ...